Dostoyevskinin ədəbi səhnəyə ilk çıxışı – “İnsancıklar” – böyük bir qışqırıq deyil, əksinə, asta səslə yazılmış, lakin ürəyə toxunan bir məktubdur. Bu roman sanki sətir-sətir, nəfəs-nəfəs yazılıb. Təkcə qəhrəmanlarının deyil, müəllifin öz içindəki iztirab da burada danışır.
Əsər iki insanın – Makar Devuşkin və Varvara Alekseyevnanın – məktublaşması üzərində qurulub. Amma bu məktublar bir yazışmadan daha artıqdır. Onlar Dostoyevskinin insan psixologiyasını anlamaq və izah etmək cəhdlərinin ilk uğurlu nümunəsidir. Makarın yazılarında o qədər məsumluq, o qədər məhrumluq və bir o qədər də izzət var ki, oxucu özü də bilmir onun taleyinə ağlasın, yoxsa özünün bu taleyi necə bu qədər yaxşı başa düşməsinə.
Bu romanın ən incə nöqtəsi — yoxsulluğun sadəcə maddi deyil, mənəvi bir qaranlıq kimi təqdim edilməsidir. Makar sadəcə pulsuz deyil, həm də unudulmuşdur. Onun məktublarındakı sadəlik bir acizlik deyil, içdən gələn bir sədaqətdir. O, sevgi dilini bilmir, amma məktublarında bu sevgini tikə-tikə qurur, sanki hər cümlə bir təməl daşıdır.
Varvaranın taleyi isə daha sakit, lakin eyni dərəcədə kədərli bir notdadır. O, cəmiyyətin gözündə bir “kiçik qadın”dır – seçilməyən, xatırlanmayan. Amma məktublar vasitəsilə onun içindəki zəriflik, qırılqanlıq və dərindən gələn ağrı üzə çıxır. Dostoyevski burada qadın obrazını sadəcə romantik ya da qurban halında deyil, düşünən, hiss edən, seçim edən bir varlıq kimi təqdim edir.
Əsərdə diqqət çəkən əsas hiss – insanın izzətini qoruma cəhdi ilə sevgi arasındakı ziddiyyətdir. Makarın Varvaraya olan sevgisi o qədər pak, o qədər uşaqcasına safdır ki, o sevginin qarşılıqlı olub-olmamasının əhəmiyyəti itir. Onun üçün əsas olan yazmaqdır, yazaraq yaşamaqdır. Sözləri sanki nəfəsidir.
“İnsancıklar” – sadəcə yoxsul bir adamın məktubları deyil. Bu, insan ruhunun tənhalığı qarşısında etdiyi yalvarışdır. Əsəri oxuduqca anlamağa başlayırsan ki, bəzən ən böyük fəryadlar ən kiçik sətirlərdə gizlənir. Dostoyevski sənə demir ki, bax, insan budur. O səni o insana çevirir – içindən Makarı, Varvaranı çıxarır.
Əgər sən bu əsəri oxuyub sadəcə “kasıb bir kişi qadına məktub yazır” deyirsənsə, sən hələ oxumamısan. Amma əgər məktubdakı hər sətir səni tək qoyursa, sənə sanki məktub sənə yazılıbmış kimi hiss etdirirsə, deməli Dostoyevski məqsədinə çatıb: səni sənlə tanış edib.
·
33 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.