Hızlı ve Yavaş Düşünme - Daniel KahnemanPsikoloji
Daniel Kahneman’ın “Hızlı ve Yavaş Düşünme” adlı eseri insan zihninin karar verme süreçlerini bilimsel ve psikolojik temellerle sorgulayan, bilişsel sistemlerin kusur sayılabilecek bazı açıklarını ortaya koyan çığır açıcı nitelikte bir çalışmadır. Kitap, davranışsal ekonomi (Kahneman ve Tversky tarafından ortaya konulmuştur) ve bilişsel psikoloji alanlarının birleşim noktasında, bireyin karar mekanizmalarının rasyonel sayılamayacak bir şekilde yapılandığını ortaya koymaktadır. Kahneman zihinsel süreçleri iki ayrı sistem bağlamında değerlendirmektedir: hızlı ve sezgisel olarak çalışan 1.Sistem ile daha yavaş, analitik ve çaba gerektiren 2.Sistem. İnsan davranışlarının büyük bir kısmı bu iki sistemin etkileşimiyle şekillenmektedir ancak çoğu durumda kararların kaynağı 1.Sistem’in verdiği otomatik tepkilerdir. Bu noktada Kahneman’ın yaptığı deneysel bir dizi araştırmanın sonuçlarından yola çıkarak ortaya koymuş olduğu temel savı, bireylerin karar verirken çoğu zaman farkında olmadan 1.Sistem’e teslim oldukları ve 2.Sistem’i ihmal ettikleri yönündedir.
Kitabın ikinci bölümünde Kahneman sezgisel düşüncenin ne denli sistematik önyargılar içerebildiğini çok sayıda istatistiksel örnekle göstermektedir. Özellikle temsiliyet sezgisi, bulunabilirlik etkisi, küçük sayılar yasası ve çıpalama etkisi gibi bilişsel kestirme yollar, bireylerin karar verme süreçlerinde ciddi sapmalara neden olmaktadır. Kitapta bahsi geçen “Tom W deneyi” insanların baz oranları göz ardı ederek stereotiplere dayalı tahminlerde bulunduğunu gösterirken; “bulunabilirlik çavlanı” kavramı ise medyada sıklıkla yer alan olayların toplumsal olayları nasıl irrasyonel hale getirdiğini açıklamaktadır.
Kahneman karar veren bireylerin özgüven yanılgılarını ve öngörüye dair sistematik hatalarını kitabın üçüncü kısmında ele almaktadır. İnsanlar çoğu zaman sahip oldukları bilgiye gereğinden fazla güvenmekte, olasılıkları yeterince dikkate almamakta ve rastlantısallığın etkisini küçümsemektedirler. Özellikle yazarın “anlama yanılsaması” olarak nitelendirdiği olgu; bireylerin olayları geriye dönük biçimde değerlendirirken, karmaşık sosyal ve ekonomik olaylara dair nedensel açıklamalar üretme eğilimlerini ifade eden sistematik bir yanılgıdır. Bu yanılsama, geçmişte gerçekleşmiş olayların nedenlerinin açık ve kaçınılmaz olduğu fikrini yansıtmaktadır; oysa bu açıklamalar çoğunlukla rastlantısallığı ve belirsizliği göz ardı eden zihinsel inşalardır. Benzer şekilde “geçerlilik yanılsaması” olarak ifade edilen kavram ise özellikle de uzmanların kendi yargılarına duydukları aşırı güvenin kaynağını açıklamaktadır. Bu yanılsama, bireylerin belli bir örüntü ya da veri kümesine dayanarak ortaya koydukları yargıların güvenilir olduğuna dair taşıdıkları sübjektif kesinlik hissinin, gerçek geçerlilikle çoğu zaman örtüşmediğini göstermektedir. İnsanlar bir yargının geçerliliğini değerlendirirken, o yargının oluşturulma sürecindeki tutarlılığa ve sezgisel ikna ediciliğe aşırı önem vermektedir; ancak çoğu zaman, bu yargılar istatistiksel temelden yoksun ve rastlantısallığın etkisine duyarsızdır.
Kitabın yine üçüncü kısmında vurgulanan bir diğer olgu ise uzman sezgileri ve bu sezgilere hangi durumlarda güvenilip hangi durumlarda güvenilemeyeceğine ilişkin başlıklardır Kahneman, yapılan bilimsel araştırmaların sonuçlarının tutarlı geri bildirim mekanizmalarının olmadığı durumlarda uzmanların deneyime dayalı kararlarının sezgisellikten öteye geçmediğini gösterdiğini belirtmektedir. Bu bağlamda uzman yargılarının güvenilirliği yalnızca deneyim süresine değil, aynı zamanda o deneyimin yapılandırılmış geri bildirimlerle pekiştirilip pekiştirilmediğine bağlı olduğu belirtmiştir. Kahneman, satranç gibi belirli ve kurallı sistemlerde uzman sezgilerinin geçerli olduğunu, ancak karmaşık ve değişken sistemlerde (örneğin finans, ekonomi veya siyaset) uzmanların sıklıkla sistematik yanılgılara düştüğünü vurgulamaktadır.
Dördüncü kısımda Kahneman, beklenti teorisi (prospect theory) çerçevesinde bireylerin riskli kararlarında sergilediği irrasyonellikleri analiz etmektedir. Kayıptan kaçınma ilkesi, bireylerin eşdeğer kazançlara kıyasla kayıplardan daha fazla rahatsızlık duyduğunu göstermektedir. Bu bulgu, klasik ekonomik teorinin temeli olan Bernoulli'nin fayda teorisine doğrudan bir eleştiri niteliğindedir. Bernoulli, bireylerin kararlarını, sahip oldukları toplam servet üzerinden hesapladıkları beklenen fayda doğrultusunda verdiklerini varsaymıştır. Ancak Kahneman’a göre bireyler kararlarını mutlak servet seviyelerine göre değil, referans noktalarına göre değerlendirmekte ve bu değerlendirmeler genellikle kayıp ve kazanç çerçevesinde çarpıtılmaktadır. Bu çarpıklığın sistematik doğasını açıklamak için Kahneman, dörtlü modeli geliştirmiştir. Dörtlü model, bireylerin kazanç ve kayıplar karşısında gösterdikleri farklı risk eğilimlerini dört ana durumda sınıflandırır: Yüksek Olasılık (Kesinlik Etkisi) ve Düşük Olasılık (Olabilirlik Etkisi) bağlamlarında Kazançlar ve Kayıplar.
Dörtlü modele göre kazanç içeren kesin sonuçlar karşısında bireyler genellikle riskten kaçınırken, kayıp içeren durumlarda risk arayışına girerler. Dahası, düşük olasılıklı kazançlar abartılırken, yüksek olasılıklı kazançlar küçümsenir; benzer şekilde düşük olasılıklı kayıplar korkutucu şekilde büyütülürken, yüksek olasılıklı kayıplar göz ardı edilebilir. Bu dört durum, insan davranışlarının tutarsız ama öngörülebilir doğasını açık bir şekilde ortaya koymaktadır.
Öte yandan çerçeveleme etkisi ise bilgilerin sunuluş biçiminin karar üzerinde belirleyici etkisi olduğunu ortaya koymaktadır. Kahneman yaptığı deneylerde deneklerin aynı karar problemini kazanç veya kayıp çerçevesinde duyduklarında tamamen farklı kararlar verebildiklerini bilimsel olarak net bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu bilimsel gerçekler KDS tasarımlarında; özellikle karar seçeneklerinin ifade edilme biçiminde, arayüz ve dil tasarımında ne denli özenli olunması gerektiğini vurgulamaktadır.
Beşinci ve son bölüm, Kahneman’ın zaman perspektifi üzerinden “deneyimleyen benlik” ile “hatırlayan benlik” arasında yaptığı çarpıcı ayrımla sona ermektedir. İnsanlar bir olayın toplam süresi veya genel ortalamasından ziyade, yaşanan deneyimin en yoğun anı ve son anına göre bir bütünlük yargısı oluşturmaktadır. Bu durum, bireylerin kararlarını yalnızca mevcut deneyimlerine değil, daha çok geçmişe dair hatırladıkları izlenimlere göre şekillendirdiklerini ortaya koymaktadır. Örneğin, ünlü soğuk el deneyinde denekler iki farklı acı deneyimi yaşar: biri daha kısa ama sonu yoğun acıyla biten; diğeri ise daha uzun sürmesine rağmen son kısmı daha az acı verici olan bir prosedürdür. Katılımcılar ikinci deneyi ilkine tercih ettiklerini belirtmişlerdir. Bu bulgu; bireylerin gerçek zamanlı deneyim yerine, hafızada kalan yapı üzerinden karar verdiklerinin güçlü bir kanıtıdır. Bu fark, Kahneman’ın “iki benlik” teorisini de desteklemektedir: deneyimleyen benlik yaşamın her anını doğrudan yaşayan ve hisseden taraftır; oysa hatırlayan benlik geçmişi organize eden, öyküleştiren ve kararları yönlendiren taraf olarak öne çıkmaktadır. İronik bir şekilde; gelecekteki deneyimler hakkında verdiğimiz kararlar deneyimleyen benliğin değil; büyük ölçüde hatırlayan benliğin ürünüdür.
Sonuç olarak Kahneman, karar verme süreçlerinin sadece veriye ve bilgiye dayalı olmadığını; bu süreçlerin bilişsel, duygusal ve bağlamsal ögelerle de örüldüğünü güçlü bilimsel bulgular ile kanıtlamaktadır.
·
118 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.