"Böyle Buyurdu Zerdüşt" – Bir İnsanın Daxili Səfəri
Friedrich Nietzsche-nin “Böyle Buyurdu Zerdüşt” əsəri adi bir kitab deyil – o, oxucunun ruhuna enən, orada uzun müddət qalmaq istəyən, səninlə danışan və səni dəyişdirməyə çalışan bir əsərdir. Onun sətirləri bəzən poetik, bəzən sərt, bəzən hətta ağrılıdır. Amma bircə şey dəqiqdir: bu kitab sənə rahatlıq vermək üçün deyil, səni oyatmaq üçün yazılıb.
Ön söz: Dağdan enmək
Zərdüşt on il dağlarda tək yaşamışdı. Bu, sadəcə metafora deyil. Sanki özümüz də zaman-zaman cəmiyyətin səs-küyündən bezib bir “daxili dağımıza” çəkilirik. Orada özümüzlə baş-başa qalırıq, susuruq, düşünürük. Amma bir gün hiss edirik: “Mən artıq dolmuşam, bu doluluq da mənə aid deyil təkcə. Paylaşmalıyam.”
Zərdüşt dağdan enir və insanlara çağırır:
“İnsan aşılması gərəkən bir varlıqdır.”
Bu cümləni ilk oxuyanda adam bir anlıq durur. Mən? Mən aşılmalıyam? Mən indi olduğum halımla kifayət etmirəm? Və buradadır Nietzsche-nin bizə atdığı ilk sual: “Sən olduğun halınla razısanmı?”
Birinci Bölüm: Camaat səni anlamayacaq
Zərdüşt camaatın arasına düşür. Onlara Übermensch – “üstinsan” anlayışını izah etməyə çalışır. Ancaq camaat onu eşitmir, anlamır. Hətta gülür. Onlar daha sadə, daha səthi, daha təhlükəsiz bir həyat istəyirlər. Zərdüşt isə deyir:
“Axırıncı insan – o heç xəstə olmur, çünki ehtiraslanmır. O, çox sevmir, çünki çox acı çəkmək istəmir.”
Bu, kütləvi uyuşmanın portretidir. İnsanlar artıq öz həyatlarını sevmirlər, amma dəyişmək üçün də cəsarətləri yoxdur. Bu hissədə mən ən çox “ipüstəçi” səhnəsinə toxundum. Zərdüşt bir ipüstə çıxmış adamı izləyir – o, yəni insan, riskə girmişdir. Amma ipdən yıxılır və ölür. Bu, mənim üçün çox ağrılı bir simvol idi: yaşamaq – risk deməkdir. Ya cəsarət edirsən, ya da ölməmişdən əvvəl ölmüş olursan.
İkinci Bölüm: Ruhun çevrilməsi
Burada Nietzsche insanın ruhunun üç çevrilməsindən bəhs edir:
Dəvə – hər şeyi üzərinə götürən, itaətkar, yüklənmiş varlıq.
Şir – köhnə əxlaq qaydalarını məhv edən, “Mən istərəm!” deyən.
Uşaq – yeni başlayan, oyun oynayan, yaradan, öz dünyasını quran.
Bu məqamda içimdə bir şey qırıldı. Çünki biz çox vaxt ya dəvə olaraq yaşamağa alışmışıq – cəmiyyətin, ailənin, dinin, dövlətin yüklərini daşıyırıq. Bəzən şir olmaq istəyirik – qışqırmaq, azad olmaq... Amma az adam uşaq mərhələsinə çatır. Uşaq olmaq bu dünyada ən cəsarətli mərhələdir – çünki yalnız o, yeni dəyərlər yaradır.
Bu bölmədə Nietzsche deyir:
“Oyun oynamaq – ən yüksək yaradıcılıqdır.”
Və o an düşündüm: bəlkə də biz yetkinləşməyi yanlış anlayırıq. Əsl yetkinlik – öz oyununu, öz mənanı yaratmaqdır. Cəmiyyətin sənə verdiyi rolları yox, öz obrazını yazmaqdır.
Üçüncü Bölüm: Ağrı və tənhalıq
Bu hissədə Zərdüşt artıq dəyişmişdir. Cəmiyyətin ona gülməsinə, anlamamasına görə ruhən yıxılır. Hiss edir ki, doğrunu söyləmək kifayət deyil – o doğrunun daşıyıcısı olmaq gərəkdir.
Burada Əbədi Qayıdış ideyası ortaya çıxır. Bu fəlsəfi anlayış, insanın yaşadığı həyatın hər anını elə yaşaması gərəkdiyini deyir ki, sanki bu an sonsuz dəfə təkrar olunacaq.
Bu fikri ilk oxuyanda içimdə bir qorxu yaranmışdı. Axı həyatımda elə anlar olub ki, bir də təkrarlansın istəmərəm. Amma Nietzsche deyir: elə yaşa ki, bir də yaşamaq istəsən, utanmayasan.
Bu bölmədə Zərdüştün öz daxili mübarizəsi ön plana çıxır: o, artıq başa düşür ki, düşüncələr ağılda doğulur, amma ağrı içində, tənhalıqda möhkəmlənir.
Dördüncü Bölüm: Təkliyin şərəfi
Zərdüşt yenidən insanların yanına qayıdır, bu dəfə daha biliklidir. Amma onu yenə də anlayan yoxdur. Bu hissə çox simvolik obrazlarla doludur:
Donuz ruhlu adam
Ən kədərli kral
Müqəddəs ikiüzlü
Qaranlıq sevən insan
Bunlar bizik. Hər birimiz bir az o “donuz ruhluyuq” – bəzən iç dünyamızı boğaraq maddiyata yapışırıq. Bəzən “kədərli kralıq” – gücümüz var, amma daxildə təkik. Bu fiqurlar Nietzsche-nin insan psixologiyasının qaranlıq tərəflərini necə ustalıqla gördüyünü sübut edir.
Zərdüşt sonda öz yoluna qayıdır – öz dağında, öz içində, öz dərinliyində. Artıq o, insanlara nəsə sübut etmək istəmir. O, yalnız yaradır. Artıq o, öz dəyərlərinin sahibidir.
Nəticə: Sən hazırsanmı?
“Böyle Buyurdu Zerdüşt” kitabı mənim üçün oyun qaydalarını pozan bir təcrübə oldu. Bu kitab səni sındırır, sonra yenidən yığıb sənə göstərir ki:
“Budur, sən – zəif, qorxaq, amma eyni zamanda yaradıcı, güclü, istedadlı bir varlıq.”
Bu kitab mənə öz dağımın harada olduğunu soruşdurdu. Mən onu tərk etmişdimmi? Yoxsa heç ora çıxmamışdım? Tanrının ölümü məni qorxutmadı – məni qorxudan şey, öz həyatımın məsuliyyətini tam üzərimə götürmək idi. Amma Nietzsche deyir: yalnız bundan sonra sən yaradıcı ola bilərsən.
·
55 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.