Kayboluşun Haritası, Sessizliğin Sözlüğüİnceleme
Oğuz Atay’ın Tutunamayanlar’ı, başucu kitabı olmayı yalnızca edebî niteliğiyle değil, insanın iç dünyasına açtığı sessiz ve ısrarcı kapılarla hak ediyor. Romanın sayfalarında bir hikâye değil; bir dağılma, bir çözülme, bir içe dönme süreci var. Her satır, sözcüklerin arasında sıkışmış bir çığlık gibi.
Turgut Özben’in Selim’in intiharı sonrası çıktığı yolculuk, aslında görünüşte bir arkadaşın hayatını anlamaya çalışmak. Ama çok geçmeden yol, arkadaşın değil, kendi içine doğru kıvrılıyor. Çünkü Selim, yalnızca bir karakter değil; bastırılmış bir vicdan, bir itiraf, bir iç ses. Yani Olric.
Olric, romanın belki de en çok iz bırakan figürü. Turgut’un iç sesi, ama öyle sıradan bir “düşünce” değil; bir yoldaş, bir vicdan, bazen bir savcı. Kimi zaman çok ciddi, kimi zaman alaycı. Kimi zaman ağırbaşlı, kimi zaman içli. Olric, Atay’ın okurla kurduğu en özel ilişki biçimi. Çünkü Olric’i dinleyen yalnızca Turgut değil, okur da kendi iç sesini duymaya başlıyor.
Romanın biçimi, klasik anlatı kurallarını bilinçli olarak bozuyor. Parçalı yapısı, tekrar eden cümleleri, yer yer sonsuza uzanan paragrafları… Bunlar birer biçimsel hata değil; sistemle, kurumlarla, edebiyatla, hayatla kurulmuş hesaplaşmanın bir parçası. Atay’ın metni düzensiz değil, aksine bilinçli bir düzensizlikle örgülenmiş. Çünkü zihnin içi de öyledir: dağınık, çatallı, zamansız.
Roman boyunca hem acı hem kahkaha iç içedir. Turgut’un anlattıkları, Selim’in şarkıları, Süleyman Kargı’nın yorumları… Tümünde hem bir ağlayış hem bir alay vardır. Atay, kelimeleri sadece duyguyu anlatmak için değil, duygunun ta kendisi hâline getirmek için kullanır. Özellikle “Şarkılar” bölümünde bu belirginleşir: sözde çocuk şarkıları, aslında içsel bir başkaldırının ironik yankısıdır.
Ve bu ironi, sadece bireysel düzlemde değil, toplumsal-kültürel düzlemde de işler. Tutunamayanlar, 1960’lar Türkiye’sinin yüzünü arayan aydınının çöküşünü de gösterir. Çünkü Selim yalnızca bir birey değil; bu topraklarda düşünmenin, sorgulamanın, derinleşmenin cezalandırıldığı bir iklimin kurbanıdır.
Çünkü herkesin içinde bir parça Selim var. Herkesin aklının bir köşesinde Olric fısıldıyor. Herkesin içinde susturduğu, anlam veremediği, bir yere ait olamayan bir yan var. Tutunamayanlar, o susturulmuş sesi duyuruyor. Yalnız bırakılmışlara bir adres, çok konuştuğu hâlde anlaşılmayanlara bir sığınak oluyor.
Belki de bu yüzden kitap bitmiyor. Sayfalar kapanıyor ama zihin açılıyor. Bir roman bitiyor, ama bir iç konuşma başlıyor.
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.