Spoiler içerir-Jerome_David_Salinger608.jpg)
İlk olarak kitabın aşırı akıcı olduğunu söyleyerek başlayayım. İki yüz sayfayı bir çırpıda okuyup bitirdim. Dilin basitliği, olayların hızlı ilerleyişi ve üç günlük dar bir aralığı anlatması bunda etkili oldu. Ancak düşünsel derinlik bakımından 1984 veya Cesur Yeni Dünya gibi kitaplara nazaran daha sığ kaldığını ifade etmem gerek.
Kitap, Holden Caulfield adındaki bir gencin, kadın-erkek ilişkilerinde, dostluklarda ve genel olarak hayatta gözlemlediği samimiyetsizliklere karşı duyduğu kini ve isyanı konu alıyor. Holden oldukça umursamaz, çelişkili, toy ve hoyrat bir karakter. Hikâye boyunca eleştirdiği birçok davranışı kendi de sergiliyor; yetişkinlerin yapmacıklığından şikâyet ederken sürekli yalan söylemekten geri durmuyor mesela. Tabii bu tutarsızlığının da farkında. Sık sık sürekli yalan söylediğini kendi belirtiyor zaten.
Muhtemelen J.D. Salinger, hikâyenin her bir parçasını bir niyetle yazıp yerine yerleştirmiştir. Ancak birkaç saatte okuyup bitirdiğimden, çoğu noktayı düz bir olay örgüsü olarak değerlendirip geçtim. Bu yüzden hikâyenin büyük bir kısmını ele almadan, sadece Holden ile Phoebe’nin konuşmalarını değerlendireceğim.
Phoebe, Holden’a hiçbir şeyi sevmediğini söylediğinde, Holden’ın sevdiğini dile getirdiği şeylerin hepsi aslında samimiyetle bağlantılıydı. Sadece ölen kardeşi Allie’yi, yaşanan “anı” ya da çavdar tarlasındaki çocukları uçurumdan düşmekten korumak istediğini söylemesi; onun sahiciliğe, samimiyete ve masumiyete duyduğu özlemin bir yansıması. Kitabın tamamında Holden çocukluğu bir samimiyet ve içtenlik hâli, yetişkinliği ise yapmacıklık ve sahtelik olarak görüyor.
Holden’ın dizelerini yanlış hatırladığı Robert Burns’un Comin’ Thro’ the Rye (“Çavdar Tarlasından Geçerken”) adlı şiiri aslında iki hür insanın çavdar tarlasında karşılaşıp öpüşmesinin toplumca neden dramatize edildiğini, bunun toplumu neden alakadar ettiğini sorguluyor. Orijinalde “meet a body” olan dizeleri, “catch a body” olarak hatırlaması bir nevi onun bilinçaltındaki kurtarıcı olma arzusunu yansıtıyor. “Çavdar tarlasından düşmek” Holden için samimiyetin kaybedilmesi. Yani o tarladaki tek yetişkin olarak çocukların “çocukluklarını” ve “samimiyetlerini” korumalarını sağlayacak. Holden’ın yapmak istediği iş bu.
Ölen kardeşi Allie’yi derin bir özlemle anması, zaman zaman onun hayaliyle konuşması; kitap boyunca yetişkinlerle ya da yaşıtlarıyla kurduğu tüm diyaloglarda arıza yaşaması, çoğu zaman öfke duyması; ancak Phoebe ile konuşurken hiç sıkılmaması ve kendi belirttiği üzere bu üç günlük sürede en mutlu olduğu anın Phoebe atlı karıncada eğlenirken onu izlemesi olması hep bununla alakalı. Aradığı samimiyeti ve içtenliği ancak Phoebe’de ve çocuklarda bulabiliyor.
Phoebe’nin Holden’la gelmek istediğini söylediği sırada argo konuşmasından Holden’ın ne kadar rahatsız olduğu dikkat çekici bir detay mesela. Holden kardeşinin bir yetişkin gibi konuşmasını ve “sahteliğe” doğru yol almasını istemiyor. Kitabın sonunda kaçıp gitmek yerine Phoebe ile vakit geçirmesi aslında kardeşi için bir nevi Catcher’lık rolünü üstlenmesi olarak düşünülebilir. En son hastaneye yatırılmasını da bir çeşit rehabilitasyon sürecinde olduğu şeklinde yorumladım. Yazar Holden’ın iyileşeceğini ima ediyor sanki. Belki alakasız da olabilir ancak ne derler bilirsiniz, “eser yayınladıktan sonra yazar ölür” dolayısıyla istediğimiz gibi yorumlamakta serbestiz.
Yine, Holden’ın soyadı üzerinden verilen ince bir mesaj var. “Caulfield” ismi iki ayrı parçaya ayrılabilir: “Caul”, İngilizcede bazı bebeklerin doğum sırasında yüzlerini örten ince zar anlamına gelirken; “field” kelimesi alan ya da tarla anlamında kullanılıyor. Buradaki “field” ifadesi, doğrudan “çavdar tarlası”yla ilişkili. Bu bağlamda bu adlandırma Holden’ın, bir “catcher” yani yakalayıcı olarak, çocukların o ince masumiyet zarını yırtarak yetişkinliğe adım atmalarını engellemek istemesine gönderme yapıyor. Kısaca soyadı onun bu arzusunu simgesel biçimde yansıtıyor.
Buradan sonra iyi bir kitap nasıl olmalı sorusu üzerine çok kısa bir sorgulama yapmak istiyorum, zira şimdiye kadar kitaba dair fikirlerimi pek ifade etmedim. En başta da söylediğim gibi, kitap genel hatlarıyla keyifliydi ve kendine özgü, tuhaf bir akıcılığa sahipti. Ancak bir kitabı “iyi” yapan şey gerçekten nedir? İyi bir hikaye anlatması yeterli midir? Dil veya akıcılık kitabı iyi yapar mı? Bu soruları derinlemesine tartışmayacağım; ne psikoloji, ne edebiyat kuramı, ne de sanat felsefesi üzerine ciddi okuma ve sorgulamalar yapmış biri değilim. Hatta bu alanlara dair neredeyse hiç bilgi sahibi olduğum söylenemez. Dolayısıyla bu yazı, anlık düşüncelerimi spontane biçimde döktüğüm, vasatı aşmayan bir deneme olacak. Beklentilerinizi arttırmayınız.
Şöyle başlamam en doğrusu olacak: Hayatımız boyunca kurduğumuz tüm diyaloglarda, okuduğumuz metinlerde ve yaşadığımız deneyimlerde zihnin iki farklı yönüyle hareket ettiğimizi düşünüyorum. Bu, elbette benim özgün bir keşfim değil; kabaca sağ ve sol beyin ayrımına benzetilebilecek iki temel işleyişten söz ediyorum: Duygusal Zihin ve Analitik Zihin.
Analitik Zihin, olaylara ve durumlara formal mantığa dayanarak, sistemli ve çözümleyici bir şekilde yaklaşır. Duygusal Zihin ise daha çok hisler, sezgiler ve deneyim yoluyla bir şeyleri kavrar ve doğrudan bir yaklaşım ortaya koyar. İkisinin arasındaki en temel fark anlam ve duygunun analitik zihinde olmamasıdır. Analitik zihin sadece değerlendirmenin kendisidir, hissiyatlarımızı ve bilgeliğimizi barındırmaz. Örneğin herkes sigara içmemesi gerektiğini, bunun hem paraya hem sağlığa mâl olduğunu bilir. Ancak bu bilgi kendi başına bir eyleme veya fiile dönüşmez.
Öte yandan duygusal zihin eylemle son derece içli dışlıdır. Kişinin sigara içtiği için kanser olabileceğini bilimsel bir araştırmadan öğrenmesi üzerinde pek bir etki bırakmayacakken, sevdiği bir yakınını bu yüzden kaybetmesi sigara içmesine engel olabilir. Sigaradan nefret ederek bırakabilir vs. Hatta hemen hemen tüm eylemlerimizin duygusal zihinden geldiğini söyleyebiliriz.
Özetle gelmek istediğim nokta bilgi ya da verinin tek başına belirleyici olmadığı; insanları eyleme geçiren, yönlendiren asıl güç her zaman Duygusal Zihin’dir. Çünkü Analitik Zihin, ruhsuz bir robottan farksızdır; işlevi sınırlı, niteliği zayıftır. Onun asıl görevi, Duygusal Zihin’e yardımcı olmaktır. Duygusal Zihinle hisseder, Analitik Zihin ile de hissettiklerimizi anlarız.
Tüm eylemlerimiz bu iki zihinsel yapı üzerinden anlaşılabilir. Peki, bunun edebi metinlerle ne ilgisi var? Şöyle ki: Bir kitabı okurken ön planda olan genellikle Duygusal Zihnimizdir. Jules Payot’un İrade Eğitimi adlı eserinde belirttiği gibi, yazarın temel görevi okuyucuda duygu uyandırmaktır. Dolayısıyla bir romanı okurken Duygusal Zihin ön planda, Analitik Zihin ise arka planda çalışır. Ancak roman sona erdiğinde bu denge tersine döner: Artık Analitik Zihin öne çıkar, Duygusal Zihin ise geri planda kalır.
Bu işleyiş üzerinden edebi bir metne ilişkin ilk beklentimizin duygular olduğuna varabiliriz. Yani bir kitap sizde duygusal bir değişim, uyarım yapmak zorunda. Bunu başaramayan bir metin size ne kadar zevk verse de iyi olduğunu söyleyemeyiz. Elbette zevk de Duygusal Zihnin bir parçası, ancak kastettiğim daha derin bir duygusal etki. Bir çeşit çarpıcılıktan bahsediyorum, metin size öyle bir dokunmalı ki ondan ayrıldığınızda başınıza önemli bir şey gelmiş gibi hissetmelisiniz. Jack London’dan Martin Eden’ı veya Yu Hua’dan Yaşamak’ı okurken böyle bir şey yaşamıştım.
Burada anlattığım şey, bir romanın ilham vermesi ya da ders niteliği taşıması, kahramanlık ya da başarı öyküsü olması değil. Asıl mesele, hikâyenin insanın kalbini harekete geçirmesi, ona gerçekten yaşadığını hissettirmesi. Öfkelendirmesi, korkutması, şehvet ve sevgi hissettirmesi, içini ısıtması, üzmesi vesaire. Bu, çok daha derin bir etki. Bir yazarın bence ulaşması gereken hedef budur. Benim nazarımda keyifli vakit geçirten güzel bir eser ile iyi bir eser arasındaki fark tam olarak burada yatıyor.
Bunun da ötesinde, şaheser dediğimiz şey, yalnızca duygusal açıdan güçlü olmakla kalmayıp aynı zamanda üzerinde derinlemesine düşünmeye değer içerikler de barındıran, yani hem Duygusal Zihin’i hem de Analitik Zihin’i besleyebilen bir yapıttır. Eğer bir eser, okuma sırasında duygusal olarak etkileyip bittikten sonra da zihinsel olarak analiz edilebiliyor ve bu analizden tatmin edici sonuçlar çıkarılabiliyorsa, o zaman o eseri bir şaheser olarak nitelendirebiliriz. Martin Eden mesela tam olarak böyle bir kitap.
Şimdi Çavdar Tarlasında Çocuklar’ı bu perspektifte nereye yerleştirebiliriz? Eserin gerçekten yoğun bir duygusal etkisi oldu mu üzerinizde? Yoksa sadece hoş vakit mi geçirdiniz? Açıkçası ben ciddi bir duygusal uyarıcılığı olduğunu düşünmüyorum. Analitik olarak ise güzel nüanslar var, Holdan’ın soyadı veya romanın bir şiire tamamen farklı bir bağlam katması gibi. Ama yine yeterince doyurucu değil. Hele 20. yüzyılın en iyi 100 İngilizce romanı listesinde yer alması falan bana abartılı geldi.
Hülasa fikrim okumaya değer, güzel mesajlar taşıyan hoş bir kitap olduğu. Ancak çok iyi, çok mükemmel veya şaheser diyemiyorum. Belki çıktığı dönemin ruhu içinde anlamı ve duygusal etkisi daha yüksek olabilir ama bugünden bakınca aynı şeyleri hissettirmiyor.
·
108 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.