Moby Dick Aslında Ne?1000Kitap
İlk bakışta bir denizcilik serüveni gibi görünen Moby Dick, özünde bir av değil, bir anlam arayışıdır. Melville, okuyucunun zihninde balinaya dair kişisel bir duygu ya da yönelim oluşmasını istemez; aksine, balinayı bireysel değil, evrensel bir kavramsal zemine çeker. Kitap, başından sonuna dek bir şeyi açıklamaktan çok bir boşluk yaratır: okurun bu boşluğu neyle dolduracağını gözlemler. Bu yüzden ansiklopedik balina bilgileri, hayvanın gözlerinden kuyruğuna, vücudundan mitolojideki karşılıklarına kadar uzanır. Kimi zaman sayfalarca süren bu açıklamalar, romanın olay örgüsünü yavaşlatır, hatta unutturur. Ama belki de Melville’in asıl amacı budur: Olayları unutturup okura yeni bir sorumluluk yüklemek, yorum sorumluluğu.
Kitap boyunca karşılaştığımız her karakter balinayla kendi hikâyesi üzerinden ilişki kurar. Kimi onu Tanrı’yla özdeşleştirir, kimi şeytanla. Kimi sıradan bir av olarak görür, kimi bir tehdit olarak. Bu çoklu bakış, Melville’in bilinçli bir tercihidir. Balinayı tanımlamak yerine, onu tanımlamaya çalışan zihinleri betimler. Çünkü bu kitap bir anlatıdan çok bir aynadır. Her okuyucuya kendi korkusunu, saplantısını, anlam yükleme biçimini gösterir.
İshmael, anlatının merkezinde, nötr bir gözlemcidir. Gemiye bir denizcilik acemisi olarak katılır ama zamanla şaşırtıcı bir bilgiyle donanır. Hiçbir şey bilmeyen biriyken, birikimli bir anlatıcıya dönüşür. Queequeg’le olan tanışması bile bu dönüşümün örneğidir. Önce korkar, tiksinti duyar; sonra alışır ve bağ kurar. Bu hızlı geçiş, romanın genel tavrını da özetler: Korktuğun şeye yakından bakarsan, onu tanırsan, artık eskisi gibi korkmazsın.
Kaptan Ahab romanın ilk yarısında neredeyse görünmezdir. Gölgesi vardır ama kendisi yoktur. Melville, Ahab’ı bir tanrı gibi bilinmezlikle sunar. Sahneye geç çıkar, ama çıktığında sahneye hükmeder. Ahab yalnızca fiziksel olarak değil, ruhen de yaralı bir figürdür. Bacağı koptuktan sonra gözünde balina artık bir hayvandan fazlasıdır; eksikliğinin, başına gelenin, adaletsizliğin cisimleşmiş hâlidir. Böylece yalnızca bir hayvana değil, bir fikre, bir tanrıya, bir düşmana karşı savaş başlar.
Ancak Melville okuru her seferinde duraksatır. Gerçekten düşman mı bu yaratık? Yoksa biz mi düşman yaptık onu? Balina saldırmaz, savunmaz, konuşmaz. Sadece vardır. Ahab’ın onu düşman ilan etmesi, bir tür anlam yüklemesidir. Ve işte romanın en çarpıcı noktası burada belirir: Ahab’ın tepkisi bir ölçüde anlaşılırdır, çünkü bir uzvunu kaybetmiştir. Melville’in sorduğu soru budur: Sana zarar veren her şeyle sonsuza dek savaşmalı mısın? Yoksa bir noktada bırakmayı öğrenmek mi gerekir?
Bu sorunun cevabını Ahab’ın kendisi veremez. O yüzleşmekten çok, yok etmeyi arzular. Oysa kaptan Boomer örneğinde bunun tersini görürüz. O da Moby Dick’le karşılaşmış, bir kolunu kaybetmiştir. Ama intikam değil, kabullenişle yaşamaktadır. İlk bakışta daha olgundur. Ancak Boomer, yüzeysel bir figürdür. Balinayla hesaplaşmaz; sadece hayatına devam eder. Ahab gibi derinleşmez ama bu sayede onun gibi batmaz da.
Romanın sonunda Pequod batar. Ahab yok olur. Mürettebat ölür. Yalnızca İshmael sağ kalır. Belki de Melville’in son mesajı budur: Anlatıcı yaşar. Kendi acısına mesafe koyan, gözlemleyen, doğrudan savaşmayan yaşar.
Roman boyunca tekrar eden bir başka tema ise başıboşluktur. Balinalar başıboş dolaşır, insanlar başıboş fikirler peşinde sürüklenir. Melville bu başıboşluk hâlini hem bir tehdit hem de bir özgürlük olarak sunar. Balina, başıboş bir balıktır ama aynı zamanda tanrısal bir güçtür. Dili yoktur ama herkes onun adına konuşur. Yargılayamaz ama yargılanır.
Kitabın belki de en şiirsel bölümlerinden birinde şöyle denir: “İspermeçet balinasının dehası, hiçbir şey yapmamasındadır.” Bu söz, Melville’in sanat anlayışını da açıklar. Balina hiçbir şey yapmaz. Ama herkes onu anlamlandırmaya çalışır. İşte edebiyat da budur: Susan şeylere ses olmaya çalışmak.
Roman sona erdiğinde aklımızda şu sorular kalır: Senin Moby Dick’in ne? O sana zarar vermiş olsa bile, onu kabullenebilecek misin?
·
409 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.