Canış-Bayış,Kırgızlara ait bir destan. 16-17.yüzyıl döneminde Kalmuk istilasına karşı Kırgızların direnişinden kaynağını alan bu destanda Kırgız hanı Nurkan’ın oğulları Canış ile Bayış,yanlarına aldıkları kırk yiğitle Kalmuk hanı Sıyadat’ı yenip halkını özgürlüğe kavuşturur.
Canış ile Bayış yiğit,kuvvetli,cesur iki kardeştir. Bu bahadırlar bir gün yanlarındaki yiğitlerle at sürerken kırda kırk kızla karşılaşır. Kızların kendilerinden korkmadıklarını görünce onlarla eyleşmek isterler. Kızların arasından Asılşaa adında güzel bir kız,kendileriyle eğleneceklerine her yıl kendileri gibi kırk kızı vergi olarak isteyen Kalmukları yenmelerini söyler. Durumdan habersiz olan bahadırlar babaları Nurkan Han’dan gerçeği öğrenirler. Oğullarının büyüyüp savaşacak yaşa gelmelerini bekleyen Nurkan Han,oğullarının Kalmuk hanı Sıyadat’la yüzleşmelerinin zamanının geldiğine hükmeder. Canış ve kardeşi Bayış’ı kırk bahadırla Sıyadat Han’la vuruşmak üzere savaş kıyafetleriyle donatarak Kalmuklar üzerine gönderir.
Kalmuk hanı Sıyadat’ın kalabalık ordusuna karşı kırk bahadır üstün bir mücadele gösterir. Sıyadat’ın ordusuna büyük kayıplar verdirirler. Ne var ki sayıca üstün olan Kalmuklar bu vuruşmadan galip çıkarlar. Bayış ise Sıyadat’a esir düşer. Bayış’ın ağabeyi Canış yaralı bir halde obasına döner.
Bütün bedeni yaralar içinde olan Bayış,Kalmuklara büyük kayıplar verdiren bir bahadır olarak Kalmuk halkı arasında bağlı şekilde gezdirilir. Bu sırada Sıyadat’ın kızı Celkayıp,Bayış’ı görür görmez ona tutulur. Onu cellatların elinden kurtarmak için altmış arşınlık bir kuyuya atılmasını,kuru ekmek ve suyla beslenmesini,gün yüzü görmemesini babasından ister. Sıyadat kızının isteğini yerine getirir. Celkayıp en kısa sürede Bayış’a durumu anlatır. Ona her akşam gizlice yemekler getirir. Tam yedi yıl böyle geçer.
Canış,iyice iyileşmiştir. Asılşaa’dan bir oğlu dahi olmuştur. Kardeşini düşmandan kurtarmanın arzusuyla dolu olan Canış,Bayış’ın durumunu öğrenmeleri için Kalmuk iline gizlice adam gönderir. Bu kişiler Bayış’ı bulup onunla görüşürler. Bayış,bu kişilere yakın zamanda kaçacağını;onu kurtarmak için savaşmamalarını tembihler. Canış’ın büyük bir ordu toplaması yönünde isteğini söyler.
Vakti geldiğinde Celkayıp,Bayış’ı kuyudan çıkarır ve iki genç aşık gizlice kaçarlar. Bir süre gittikten sonra eğlenceye dalıp durumlarını unuturlar. Sıyadat,Bayış ve kızı Celkayıp’ın birlikte kaçtığını öğrenince küplere biner be derhal ordusunu onları bulmak için yönlendirir. Bayış ve Celkayıp,önlerindeki orduyu görünce sarıldıklarını anlarlar. Bayış,kaçar gibi yaparak orduyu arkasına takar. Orduyu bölüp tek tek vuruşarak oldukça kayıp verdirir. Birçok Kalmuk askeri de korkudan kaçar. Sonunda Sıyadat ile çetin bir mücadeleye tutuşurlar. Canış’ın büyük bir orduyla geldiğini gören Bayış’ın kuvveti ve morali yerine gelir,kendisi gibi kuvvetli bir bahadır olan Sıyadat’ı öldürür.
Babasının ölümüne şahit olan Celkayıp ağlayıp sızlarken Canış ve Kırgız büyükleri onu teselli eder. Sıyadat’a bir mezar yapılır. Canış ile Bayış sarılıp kucaklaşırlar.
Kalmuklara on beş yıldır verdikleri vergileri alıp yeni han ile dostça sözleşirler,kan davası gütmezler.Kırgız ve Kalmuk halkları arasında barış hüküm sürer.
Ek:Destanın konusundan öte Türkçemizin o ilk zamanlarından-Türk boylarının birbirlerinin sözünü anlayabildiği zamanlardan-esintiler veren bazı kelimeleri görmek ayrı bir mutluluk kaynağı… Ve biraz da kaybettiğimiz birlikteliğin verdiği burukluk… İl beylemek yani ülkeye bey olmak,ülkeyi yönetmek ne güzel bir ifade…
Dil yönünden birçok teknik bilgi de verilebilir:
Batı Türkçesindeki y harflerinin c olarak karşımıza çıkması (mesela yok>cok,yol>col gibi);durum eklerinin bizde kalıplaşmasına rağmen (Sözcük kökünde hangi ünlü olursa olsun ayrılma durum eki -den/-dan’dır.) Doğu Türkçesinde sözcükte bulunan ünlüye göre farklılaşması(Költön>gölden gibi) örnek olarak verilebilir.
·
89 Gösterim
1 Yorum
Lütfen giriş yapınız.
