Mahur Beste Üzerine Kişisel Bir Okuma
Ahmed Hamdi Tanpınar’ın Mahur Beste’si, satır aralarında saklı incelikleriyle yalnızca bireysel hikâyeler değil, bir dönemin sosyal, kültürel ve zihinsel iklimi üzerine de söz söyleyen bir eserdir. Roman, çok sayıda karakter barındırmakla birlikte, bazı şahsiyetler hem psikolojik derinlikleri hem de toplumsal temsilleriyle metnin omurgasını oluşturur. Bu incelemede, kendi okuma sürecimde en dikkat çekici bulduğum ve bazen gözden kaçtığını düşündüğüm üç ana karaktere –Behçet Bey, babası İsmail Molla ve Sabri Hoca– odaklanacak, aralarındaki ilişkilerin ve diyalogların satır aralarında nasıl güçlü anlamlar taşıdığını aktarmak isterim.
Mahur Beste’de Behçet Bey, İsmail Molla’nın oğlu olarak, babasının kudreti ve baskın karakteri altında silinmiş, varlığı gölgelenmiş bir şahsiyet olarak resmedilir. Ufak tefek fiziği, çocukça hareketleri ve silik tavırlarıyla dikkat çeker. Tanpınar, onu şu cümlelerle tasvir eder:
“Zavallı Behçet, bütün ömrünce hiçbir efendilik hissi duymayacak; her tanıdığı şey ona sahip olacaktı. O, eşyanın ve insanların mutlak saltanatı altında, küçük, müstebit, bir saklanma duygusunun büklümleri içinde, küçük, çok küçük bir şey olarak yaşayacaktı.”
Bu ifadeler, Behçet Bey’in yalnızca fiziksel görünüşünü değil, ruhsal dünyasını da derinlemesine yansıtır. Hayatı boyunca kendi iradesinden çok başkalarının etkisi altında kalan, edilgen ve kırılgan bir kişilik çizer. Tanpınar’ın betimlemesi, onun varoluşunu adeta dar bir çerçeveye hapseder; burada hem acıma hem de ince bir hiciv sezilir.
Behçet Bey’in babası Molla Bey ise, tahakkümkâr tabiatı, nüfuzlu duruşu ve her türlü tenkidin üstünde kalan şahsiyetiyle çevresindekileri farkında olmadan esir gibi kullanan; dahası, bu esareti onların ruh hâlinde en tabii durum hâline getiren bir tip olarak çizilir. Oğlunun silik karakterini bir tür acıma duygusuyla geçiştirmeye çalıştığı bir dönemde Hicaz’a tayin edilir ve uzun süre baba-oğul ayrı kalırlar.
Bu ayrılık, eserin en incelikli psikolojik dokunuşlarından birini barındırır. Mektuplaşma sayesinde Behçet Bey, kendini ifade etme fırsatı bulur; Molla Bey ise yıllarca fiziki kusurların ötesine geçmeyen bakışını ilk defa yazı aracılığıyla oğlunun ruhuna yöneltir. Daha önce tanımaya çalışmadığı evladını anlamaya başlar. Burada Tanpınar, insanı anlamanın farklı yolları olduğunu; asıl meselenin zaman ayırmak ve muhatabı dikkatle dinlemek olduğunu satır aralarına ustalıkla yerleştirir.
Ne var ki Hicaz’dan temelli dönüşün ardından bu hassas denge bozulur. Evlilik konusunu duyan Molla Bey, öfkeyle “Ellerini çamaşır yıkar gibi ovuşturmadan anlat!” diyerek bağırır. İşte bu hiddet anında Molla Bey yeniden eski, baskın ve buyurgan kişiliğine bürünür. Behçet Bey de babasının karşısında, yıllarca tanıdığı ve kendini kurban olarak tanımladığı o eski düzenin yeniden kurulduğunu hisseder. Böylece baba, zorbalığının hazzını, oğul ise kurban rolünün tuhaf güvenini yeniden bulur. Tanpınar, bu sahnede ezilmişliğin yarattığı alışkanlık ile otoritenin sağladığı tatmini aynı psikolojik düzlemde ustalıkla işler.
Romanın en çarpıcı bölümlerinden biri ise Sabri Hoca’nın sahneye girişiyle başlar. Jön Türkler ve İttihat ve Terakki çevresiyle ilişkili bir politika adamı olan Sabri Hoca, bir süre sonra İsmail Molla ile dost olur ve aralarında derin, dönemin ruhunu yansıtan sohbetler başlar. Bu konuşmalarda toplumsal yapının, Doğu ve Batı arasındaki çatışmanın ve medeniyet meselesinin olağanüstü analizleri yapılır. Tanpınar’ın kaleminden dökülen bu satırlar, bugün dahi güncelliğini koruyacak kadar keskin ve evrensel niteliktedir.
Sabri Hoca, Behçet Bey’e dönerek şu uyarıyı yapar:
“Oğlum Behçet, sen bir medeniyetin iflâsı nedir, bilir misin? İnsan bozulur, insan kalmaz. Bir medeniyet, insanı yapan manevi kıymetler manzumesidir… Paran yok; kazanırsın. Her şeyin bir çaresi vardır. Fakat insan bozuldu mu, bunun çaresi yoktur… Bize lâzım olan gömlek değiştirmek değil, içten değişmektir. Bu sadece dıştan yapılacak şey değildir; içten, dıştan her ufuk, bir görüş zaviyesidir.”
Bu sözler, medeniyetin özünü bireyde arayan, değişimi biçimsel değil kökten ve değer temelli bir süreç olarak gören güçlü bir medeniyet eleştirisidir.
Ardından Molla Bey söze girer ve farklı bir perspektif sunar. Ona göre ne katıksız bir “Şark” vardır ne de onun ölüsü. Kendini eskiye veya Doğu’ya bağlı hissetmez; bağlı olduğu şey, doğrudan memleketin hayatıdır. Otuz yıl süren ilmiyye tecrübesinden sonra vardığı sonuç, kitapla hayat arasındaki ayrılıktır. “Şark öldü” demek, ona göre “Ahmet Ağa öldü” demek gibidir; yerine yenisi gelir, fakat yaşaması gereken öz, yani hayatın kendisi, değişir ama varlığını korur. Molla Bey, değişimin kaçınılmaz olduğunu kabul ederken, yapılacak her yeniliğin bu toprağın damgasını taşıyacağını, onu doğuran “ana”nın kültürel kimlik olduğunu vurgular.
Bu karşılıklı konuşma, Mahur Beste’nin yalnızca bireysel hikâyelerden ibaret olmadığını; Doğu-Batı çatışması, kimlik, medeniyet ve değişim gibi derin felsefi meseleleri tartışan bir metin olduğunu açıkça gösterir. Tanpınar, burada hem Sabri Hoca’nın köklü değişim çağrısını hem de Molla Bey’in “yerli damga” vurgusunu yan yana getirerek, toplumsal dönüşümün iki farklı bakış açısını karşılaştırır.
Hülasa okunmasını tavsiye ederim.
·
45 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.