Albert Camus’nün Sisifos Söyleni (1942) klasik bir teselli felsefesi değildir. Okuyucusuna huzur vermek yerine, sürekli diken üstünde tutar, yüzleştirir ve huzursuz eder. Ancak bu tam da Camus’nun istediği şeydir: hakikati yumuşatmamak.
“Bildiğimi ve yalnız bununla yaşayıp yaşayamayacağımı bilmek istiyorum” (sf. 55) diyerek ortaya koyduğu tavır, aslında bu huzursuzluğun temelini oluşturur.
Kierkegaard’ın inanç sıçramasıyla, Heidegger’in otantik varlık çağrısıyla, Nietzsche’nin üstinsan’ıyla kıyaslandığında Camus, insanı hiçbir çıkış yolu sunmadan dünyayla baş başa bırakır. Tam da bu nedenle Camus, düşüncesini insanın yaşama arzusu ile dünyanın anlamsızlığı arasındaki çelişkiyi temel alan bir absürd felsefeye oturtur.
Camus’nun eserlerine baktığımızda giriş cümleleri bir bakıma kitabın tümünü açıklar niteliktedir. Yabancı adlı eserinin giriş cümlesi olan “Bugün annem öldü. Belki de dün, bilmiyorum.” cümlesinden Meursault’un tepkisizliği, duygusuzluğu ve varoluşsal yabancılaşması ortaya çıkar. O, absürdün yaşamdaki somut bir insan örneğidir. Bu eserin ardından Sisifos Söyleni ile absürdün teorisine geçiş yapılır.
Yine Camus’nün giriş cümlesi son derece çarpıcıdır: “Gerçekten önemli olan tek bir felsefe sorunu vardır: intihar.” Bu cümle de kitabın tonunu belirler. Camus’ye göre tüm felsefi sistemlerin önüne geçen temel soru, hayatın yaşanmaya değer olup olmadığıdır. Eğer hayat anlamsızsa, onu terk etmek mi gerekir?
İşte Camus’nün asıl amacı, intiharı reddetmeden ama aynı zamanda “sahte anlam”lara sığınmadan yaşamı düşünmektir. O, hem dini tesellileri (Tanrı’ya kaçışı), hem de felsefi kaçışları (“metafizik sıçrama” dediği hareketi) reddeder. Bu noktada Kierkegaard’a özellikle yüklenir; çünkü ona göre Kierkegaard, absürdün karşısında sabırla durmak yerine Tanrı’ya kaçarak meseleyi kolaylaştırmıştır.
Camus, insanın temel durumunu şöyle özetler: “İnsan, dünyanın akla uygun olmasını ister, ama dünya akla uygun değildir.” Bu iki gerçek arasındaki çatışma, yani insanın anlam arayışı ile dünyanın suskunluğu arasındaki uçurum absürdü doğurur.
Peki bu durumda ne yapılmalıdır? Camus, üç ihtimali tartışır:
İlki İntihar, yaşamın anlamsızlığını kabullenip onu terk etmektir.
İkinci olarak Felsefi intihar yani dini ya da metafizik sistemlere sığınarak yapay anlam yaratmak.
Ve sonuncusu Absürdle yaşamak yani ne intihar etmek ne de sahte anlamlara kaçmak, aksine absürdün bilincinde yaşamı sürdürmek.
Camus üçüncüsünü seçer ve şunu söyler: “Absürd, insanın vazgeçmemesini gerektirir.”
Camus’ya göre absürd bir hayat, sonsuza kadar ertelenmiş bir anlam arayışı değil, tam tersine hayatın kendisinin dolaysızca yaşanmasıdır. Bu noktada özgürlük, sanat ve tutku öne çıkar. Absürd insan geleceğe bağlanmaz şimdiyi yaşar. Geçici olana anlam katar. “Uyumsuz dünyada bir kavramın ya da bir yaşamın değeri kısırlığıyla ölçülür.” (sf. 83)
Sanat da Camus için benzer bir işlev görür: bir sistem kurmak değil, hayatın yoğunluğunu, çoğulluğunu ortaya koymaktır. Bu yüzden Sisifos Söyleni, yalnızca felsefi değil aynı zamanda estetik bir metindir.
“Her şey ayrıcalıklıdır demek her şey eşdeğerlidir demeye gelir.” (sf. 60) Bu bakış, Camus’nün sanat ve yaşam anlayışında çoğulluğu ve eşdeğerliliği öne çıkarır.
Kitabın bir bölümünde Camus, düşünmek kavramını yeniden sorgular. Ona göre düşünmek çoğu kez yanlış biçimde her şeyi tek bir ilke altında toplamak olarak anlaşılmıştır. (Spinoza’nın Tanrı tek tözdür düşüncesine karşı çıkar) Oysa asıl anlamıyla düşünmek, dünyayı yeniden görmeyi, bilinci yönlendirmeyi içerir. Ona göre yanlış düşünce düzeni sağlamak, sistem kurmak, bütünlüğe zorlamak… Gerçek düşünce ise görmeyi yeniden öğrenmek, var olanı olduğu gibi kabullenmek.
“Bilinç bilgi nesnesine biçim vermez yalnızca saptar dikkat eylemidir.” (sf. 58)
Bu noktada Camus, Husserl’in fenomenolojisine yaklaşır. Fenomenoloji, dünyayı açıklamaya değil betimlemeye çalışır. Bilinç nesneleri yaratmaz, sadece onlara yönelir. Bu tavır, absürd düşünceyle büyük benzerlik taşır. Dünyayı bir ilkeye indirgememek, parçalanmışlığı ve çoğulluğu kabullenmek.
Ancak Camus burada önemli bir eleştiri getirir. Husserl, fenomenolojiyi saf betimleme olarak tanıtsa da sonunda zamandışı özler’den, değişmez yapılardan söz etmeye başlar. Bu, Camus’ya göre fenomenolojiyi Platonculuğa yani metafiziğe geri götürür. Absürd düşünce için bu kabul edilemezdir çünkü absürd, özsüz ve parçalı olanı kabul eder.
Camus’nun bakış açısı, şu ifadede yerini bulur “Düşünmek, dünyayı açıklamak değil, onu sürekli olarak yeniden betimlemektir.” Bu anlamda düşünmek, bir sahip olma değil, sürekli bir görme ve kabul etme eylemidir.
“Kavram ve biçimlerden kendi ölçümüze uygun bir ev mi kuracağız yoksa parçalayıcı ve olağanüstü uyumsuzu mu seçeceğiz” (sf. 66)
Fenomenoloji ile absürd arasındaki kesişim noktası, ikisinin de betimlemekle yetinmesidir. Ancak fenomenolojinin özlere kayması, Camus’ya göre bir kaçıştır. Absürd düşünce, kaçışa izin vermez, onun için dünya sonsuz nesnelerin, tek tek kendi anlamlarını taşıdığı bir alandır.
Kitabın sonunda Camus mitolojik figür Sisifos’u çağırır. Tanrılar tarafından cezalandırılmış Sisifos, sonsuza dek ağır kayayı tepeye çıkarıp tekrar aşağı yuvarlanmasına katlanmak zorundadır. Görünüşte bu en umutsuz ve en absürd durumdur. Ancak Camus bu sahnede bir isyan ve zafer görür
“Sisifos’un yazgısı bize ait olmalı. Onu mutlu olarak tasarlamalıyız.”
Sisifos, kaderini değiştiremez ama taşı her defasında yeniden kaldırırken kendi yazgısını benimser. Bu, Camus’nun absürd felsefesinin özüdür: hayatın anlamsızlığı karşısında yine de yaşamayı, eylemeyi ve sevmeyi sürdürmek.
Yazgıyı benimseme demişken elbette konuyu Nietzsche’ye bağlayacağım
Nietzsche, “ebedi dönüş” düşüncesinde insanın aynı hayatı sonsuz kere yaşamayı isteyebilmesi gerektiğini söyler: “Bu hayatı bir kez daha, sayısız kez daha yaşamak ister misin?”
Bu, yalnızca dayanma değil, kucaklamadır. Acıyı bile hayatın içsel bir gerekliliği olarak görür. Nietzsche’nin kabullenişi bu yüzden (burası önemli) “aktif”tir. Yaşamı dönüştürür, yeni değerler üretmeye, dünyayı yeniden kurmaya çağırır.
Camus ise Sisifos Söyleninde absürdle yüzleştiğinde, dünyayı değiştirmeye ya da yeniden değerler koymaya kalkışmaz. Onun tavrı şudur: Dünya anlamsızdır ve bu değiştirilemez. İnsan bu anlamsızlıkla yaşamaya mahkûmdur. Yapılması gereken şey, Sisifos gibi, kayayı yeniden yukarı itmeye devam etmektir.
Bu nedenle Camus’nün kabullenişi daha “pasif”tir. Hayatı dönüştürmez, yaratıcı bir değer üretmez, sadece onu olduğu gibi taşır.
İkisi de dünyanın nihai bir anlamı olmadığını kabul eder. İkisi de insanı aşkın bir Tanrı’ya, nihai bir metafiziğe havale etmez. Ancak Nietzsche, bu anlamsızlığı hayatın evet’ine dönüştürür, “üstinsan” figürüyle insanın yaratıcı gücünü yüceltir. Camus ise anlamsızlığı kabul eder, ama onun ötesine geçmez. Sisifos’un kayası, asla yeni bir değer dünyası kurmaz; yalnızca varoluşun çıplak gerçeğini sürdürür.
Keyifli okumalar dilerim…
··
1.843 Gösterim
3 Yorum
Lütfen giriş yapınız.
Müthiş bir inceleme. Kitabı okumadan bu incelemeyi okumuş olmak bile kitabı okumakla eşdeğer. Tebrik ediyorum 👏🏼🙏🏻
