Yanlış Kişiye Sunulan Destan1000Kitap
Şehnâme’de karşımıza çıkan şeyler bitmez tükenmez savaşlar, sürekli taht değişimleri ve pehlivanların güç gösterileri oluyor. Okurken kendimi defalarca neler oluyor diye sorarken buldum; çünkü anlatı bir romanın akışına değil, bölük pörçük halkaların birbirine eklenmesine benziyor. Bunun sebebi, metnin epizodik yapısı. Her bölüm kendi başına bir küçük destan gibi ilerliyor, yeni bir hükümdar tahta çıkıyor, talih bir süre yaver gidiyor, sonra Turan saldırıyor, İran sarsılıyor, ardından kahramanlar devreye giriyor. Bu döngü, baştan sona kendini tekrar ederek ilerliyor. İlk başta yorucu görünse de, aslında Firdevsî’nin amacı, İran’ın tarihini bir bütün olarak, iniş çıkışlarıyla göstermek.
Okurken en çarpıcı olan, Firdevsî’nin anlatıya yerleştirdiği öğütler. Bazen hikâyeyi bir kenara bırakıyor, “ zamanı iğneyle dikemezsin” gibi edebi cümleler söylüyor. Bu öğütleri kendine hak görmesinin sebebi, kendini yalnızca bir şair değil, hakîm yani bilge olarak görmesi. Bu, eseri sadece bir destan değil, aynı zamanda ahlaki bir kılavuz kılıyor.
Kahramanların çoğu, özellikle Rüstem, gücüyle öne çıkıyor. Bir ağacı kökünden söküp kullanması, düşmanın elini öyle bir sıkması ki damarlarını kopması, bunlar hep onun insanüstü kudretini göstermek için yazılmış. Klasik Yunan mitolojisiyle kıyasladığımda bir fark var: Yunan’da hikmet, tanrıların oyunları, trajedi öne çıkarken, burada uzun süre tek mesele gücün kendisi gibi görünüyor. Ancak ileride, Rüstem’in kendi oğlunu bilmeden öldürdüğü Sührab hikâyesi gibi bölümler, bu tek boyutluluğu kırıp, kaderin acımasızlığına dair evrensel tragedyalara dönüşüyor.
Şehnâme’nin en önemli düğümlerinden biri İran–Turan karşıtlığı. İran, yerleşik düzeni, adaleti, medeniyeti temsil ediyor; Turan ise göçebe, akıncı, hilekâr tarafı. Turanlılar, İskitler, Sakalar, erken Türk boyları gibi doğudan gelen kavimler. Efrasiyâb da Türk tarihinde Alp Er Tunga adıyla bildiğimiz hükümdar. Bu yüzden metinde Türkler çoğu zaman “hilekâr, Ehrimen soyundan” diye yeriliyor. Buradan bakınca, Gazneli Mahmud’un bu kitabı neden beğenmediği çok açık: çünkü Türkleri sürekli kötü gösteren bir destanı, bir Türk hükümdarına sunmak ironik bir durum. Rivayetlerde de zaten, Mahmud’un soğuk karşıladığı, vaat ettiği altınları vermediği, Firdevsî’nin de kırgınlıkla hiciv beyitleri yazdığı anlatılıyor.
Buna rağmen metinde çok şiirsel, incelikli ifadeler var. “Koynuna ay girmiş kadar sevindi” dizesinde sevinç, en ulaşılmaz nesneyle, ayla eşleştirilmiş. “Elinde bir gül demeti de bulunsa, onu koklamadan işine bak” sözünde ise gündelik, basit bir hareket (gül koklamak) aciliyetin simgesine dönüşüyor. Bu tür ifadeler, metni yalnızca kahramanlıklar zinciri olmaktan çıkarıp şiirsel bir dokuyla sarıyor.
Sudabe’nin Siyavuş’a iftira ettiği bölümde ise, Yusuf ile Züleyha kıssası akla geliyor. Kadının arzusu, erkeğin reddedişi, elbise yırtma motifi, iffet ve iftira... İkisi de benzer bir kurguya sahip ama sonları farklı. Yusuf sonunda masumiyetle yükselirken, Siyavuş iftiradan kurtulsa da kader onu sürükleyip ölüme götürüyor. Bu fark, Şehnâme’nin derininde hep var olan trajik damarı gösteriyor.
Fillerin sürekli benzetme unsuru olması da dikkat çekici. Çünkü Sasânîler devrinde filler gerçekten savaşta kullanılıyordu, düşman saflarını ezmek, atları korkutmak, sırtında okçular taşımak için. Bu yüzden “fil gibi vurmak” o çağın zihninde olağanüstü kudretin ölçüsüydü.
Bütün bu gözlemlerle birlikte, Şehnâme bana iki katmanlı görünüyor: üst katmanda sürekli savaş, güç ve zafer anlatıları; alt katmanda ise kaderin, faniliğin, zamanın döngüsünün ve ahlakın sorgulanması. Sabırla okuyunca aralardan sızan evrensel temalar, eserin neden bin yıl boyunca unutulmadığını gösteriyor. Firdevsî, bir Türk hükümdarına ithaf etmek zorunda kalsa da, aslında bu kitabı İran halkına, hatta daha da genişinde insana yazmış; çünkü bize sürekli şu hakikati hatırlatıyor: hiçbir güç, feleğin dönüşünü durduramaz.
·
202 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.