Çankaya'da, çalışma çağı gelince sofradan kadeh ve meze kalkar, yerine kâğıt ve kitap gelirdi...
Bu yolda neler hatırıma geliyor, neler!.., Şimdi: Henri Berr'in idare ettiği tarih sentezi kütüphanesinin, “L'Evolution de l'Humanite” yayınlarının tuğla rengi kaplı ciltlerini görür gibi oluyorum... Onların her biri, Tarihle uğraşan bir arkadaşa veriliyor: İncelesin, kök noktaları bulup meydana çıkarsın diye... Bu kitaplar, bölge bölge konular üzerine, âdeta bir yetkili hey'et tarafindan tarihin tam haritası pafta pafta çizilecek; biribirine eklenip ortaya bir tüm görü çıkacak gibi!...
Görüyorum, bu koleksiyondan daha önceleri Wells'in dört beş koca ciltlik tarihi birçok arkadaşa forma forma dağıtılıyor; değil yalnız cilt cilt tercüme etsinler diye; hattâ çabucak fasıl fasıl ayrı ayrı Türkçeye çevirsinler ve tercümeler bir an önce basılsın diye... Üslupların biribirini tutmamasında bazı eksikler kalacakmış; zarar yok; elverir ki yeni Tarih görüşünü ve kavramını Türk aydınına gösterecek bir örneğin bütünü hemen göz önüne konsun... Bunda profesör, bilgin, mütehassıs, Milli Eğitim Bakanlığı, Devlet Matbaası, hepsi birden seferber ediliyor!
O, biliyor ki en yeni düşüncelerin panaroması gözönüne konduktan sonra tarih kavramında ve anlayışında, yeni bir merhaleye geçilecek...
Bir yandan da, “L'Evolution de "'Humanite” ciltleri inceleniyor: Rahmetli Vasıf Çınar, rahmetli Reşit Galip, rahmetli Yusuf Ziya, rahmetli Ahmet Ağaoğlu, rahmetli Yusuf Akçura; çok yıl yaşamalarını ve hayırlı verimlerini dilediğim Hikmet Bayur, Hasan Cemil Çambel, Atatürk'ten hâtıralar adındaki kitabı ile bize, belge değerinde bir eser sunmuş olan profesör Âfet İnan, o zamanki Cumhur Başkanlığı umumi kâtibi Tevfik (Akbıyık) ve şimdi birdenbire aklıma gelmiyen daha nice arkadaşlardan her biri bir yandan çalışıyor...
Bu işi, bir baş mimar gibi, O kendi idare edip her işçiye, işliyeceğini kendi pay ediyor. Ve zihninin resmetmiş olduğu plânı böylece çizgi çizgi meydana koyuyor, yapıyı kademe kademe yükseltiyor... Bundan, bütün bu toplu, sürekli ve hızlı çalışmadan O'nun Türk Tarihi kavramı, yeni bir tez olarak kurulmuş, teşkilâtlandırılıp ortaya atılmış olacaktır.