Aristoteles’in Poetika adlı eseri, sanatın özünü ve özellikle tragedyanın yapısını anlamak için temel bir başvuru kaynağıdır. Aristoteles, sanatın doğasını, işlevini ve kurallarını felsefi bir bütünlük içinde tartışır. Aristoteles tragedyanın seyirci üzerindeki etkisini katarsis kavramıyla açıklar. Yani korku ve acıma duygularını yaşatarak bir arınma sağlamak. Sanatın bir eğlence değil, aynı zamanda ruhu ve toplumu dönüştürücü bir işleve sahip olduğunu savunur.
Sanat sadece güzellik üretmek değildir. Sanat insanın iç dünyasını geliştirir ve dönüştürür. Bu bakımdan sanatı anlayabilmemiz de önemlidir. Bugün, bir filmin, dizinin ya da benim de çok sevdiğim tiyatronun iyi olup olmadığını değerlendirirken aslında Aristotelesçi kriterleri (olay örgüsü, karakter derinliği, çatışma, çözüm) kullanırız. Okurken farkedeceğiniz üzere Hollywood senaryo yazarlarının çoğu, Poetika çizgisindedir.
Kitap, sanatın taklit (mimesis) temeline dayandığını ileri sürer ve sanatları birbirinden ayıran üç temel ölçütü ortaya koyar. Kullanılan araçlar, taklit edilen nesneler ve taklit tarzı. Bu sınıflandırma, şiirden müziğe, dansa kadar bütün sanatları kapsayan bir çerçeve sunar.
Sanat, Aristoteles’e göre, sadece nesneleri kopyalamak değil, insan eylemlerini, duygularını ve karakterleri canlandırmak yoluyla gerçeği ya da hayali bir dünyayı yeniden yaratmaktır. Bu bağlamda, şiir, müzik ve dans gibi sanatlar farklı araçlarla aynı taklit amacına hizmet eder. Örneğin müzik yalnızca ses ve ritimle, dans yalnızca beden hareketleriyle, şiir ise söz, ritim ve melodiyle gerçeği taklit eder. Öte yandan aynı araçlar kullanılsa bile anlatım tarzı farklılık gösterir. Bu durum destan, tragedya ve komedya arasındaki temel farkı belirler.
Aristoteles şairleri yalnızca ölçüye göre sınıflandırmanın eksik olduğunu vurgular. Homeros ve Empedokles gibi şairler aynı ölçüyü kullanmalarına rağmen, Homeros epik eserleriyle kahramanları yüceltirken, Empedokles doğayı filozofça yorumlamıştır. Buradan çıkan sonuç, şairin taklit ettiği nesne ve bunu işleyiş tarzının sanatçı kimliğini belirlemede ölçüden daha belirleyici olduğudur.
Sanat türlerinin ayrımı, taklit ettikleri nesnelerle de ilgilidir. Aristoteles insanları karakterlerine göre erdemli, bayağı veya benzer olarak sınıflandırır. Tragedya iyilerin, komedya kötüler veya bayağıların taklidini yaparken, destan kahramanları yüceltir, parodi ise kusurlu ve aşağı tipleri konu alır. Bu ayrım, ressam örnekleriyle de pekiştirilir… Polygnotos iyileri, Pauson kötüler ve Dionysios benzerleri resmeder. Aynı mantık şiir ve edebiyat türlerinde de geçerlidir.
Taklit tarzı, Aristoteles’in üzerinde özellikle durduğu bir diğer noktadır. Şair, olayları anlatıcı olarak dile getirebilir (diyegesis) veya karakterlerin eylemleri aracılığıyla gösterebilir (mimesis). Homeros çoğunlukla anlatıcı tarzını benimserken, Sophokles ve Aristophanes dramatik taklidi kullanır. Karakterler sahnede hareket ederek ve konuşarak olayı canlandırır. İşte bu tür eserler, Yunanca “dran” fiilinden türeyen “drama” olarak adlandırılır.
Aristoteles ayrıca tragedya ve komedyanın kökenine dair kültürel tartışmalara da yer verir. Dorlar, dramatik türlerin kendi bölgelerinde başladığını iddia ederken, Aristoteles bu iddiaları aktarır ve “drama” kelimesinin etimolojisine dikkat çeker. Tragedya dithyrambos korolarından, komedya ise köy şenliklerinden doğmuştur ve her iki tür de zamanla doğaçlamadan belirli bir forma ulaşmıştır.
Şiirin doğallığına da vurgu yapılır. İnsan, en taklitçi hayvandır ve çocukluktan itibaren taklit yoluyla öğrenir. Bunun yanı sıra, taklitten haz alma eğilimi de doğaldır. insanlar gördüklerini tanıma ve anlamlandırma hazzı ile resim veya şiirden keyif alırlar. Bu nedenle şiir, mimesis ve haz alma ilkesinin birleşimiyle insan doğasına uygun bir sanat biçimidir.
Tragedyanın özü ise Aristoteles’e göre olay örgüsüdür (mythos). Olay örgüsü, başlangıç, orta ve son bölümleriyle bütünlüklü olmalı, olaylar olasılık veya zorunluluk ilişkisiyle birbirine bağlı olmalıdır. Homeros, İlyada ve Odysseia’da bu prensibi başarıyla uygular. Yalnızca tek bir eylem çevresinde gelişen olayları seçer ve öyküye birlik kazandırır. Bu yaklaşım, tragedyanın karakterlerin rastgele eylemleri değil, mantıklı bir olay zinciri üzerine kurulduğunu gösterir.
Tragedyada karakterlerin kurulumu da belirli ilkeler doğrultusundadır. İyilik, uygunluk, benzerlik ve tutarlılık. Karakter, söz veya eylemiyle ahlaken doğru tercihleri yansıtmalı, rolüne uygun özellikler taşımalı ve kendi iç tutarlılığını korumalıdır. Aynı zamanda, karakterlerin eylemleri olay örgüsüne uyumlu olmalı ve çözüm doğal yollarla ortaya çıkmalıdır. Deus ex machina gibi yapay çözümler, yalnızca özel durumlarda kullanılabilir.
Aristoteles, tragedyanın duygusal etkisini de açıklığa kavuşturur. Tragedya, acıma (eleos) ve korku (phobos) duygularını uyandırarak katharsis, yani psikolojik arınma sağlar. En etkili tragedya, olasılık ve zorunluluk çerçevesinde gelişen karmaşık öykülerden oluşur. Bu öykülerde peripeteia (baht dönüşü) ve anagnorisis (tanıma) unsurları özellikle güçlü bir dramatik etki yaratır. Tanıma türleri arasında olay örgüsünden kendiliğinden doğan tanıma en değerlisidir ve Sophokles’in Oidipus Rex’inde mükemmel bir şekilde uygulanmıştır.
Aristoteles şairin yöntemine dikkat çeker. Şair, olayları sanki kendi gözleriyle görüyormuş gibi hayal etmeli ve davranışların uygunluğunu bu zihinsel canlandırmayla keşfetmelidir. Ana öykü belirlenmeli, yan öyküler ise buna eklenerek dramatik veya epik anlatı zenginleştirilmelidir. Böylece, tragedyada öykü, karakter, eylem ve duygu öğeleri organik bir bütün oluşturur.
Tragedyanın temelini düğüm ve çözüm oluşturur. Düğüm, çatışmayı başlatır; çözüm ise olayları sonuca bağlar. Bu yapı taşlarının dengeli biçimde işlenmesi, tragedyanın başarısını belirler. Tragedya farklı türlere ayrılır. Kimi karmaşık, kimi duygu ya da karakter odaklı, kimi de görselliğe dayalıdır. Ancak hangi tür olursa olsun, öyküye odaklanmak ve düğüm–çözüm dengesini doğru kurmak zorunludur. Basit olaylar ve olasılık ilişkileri bile, doğru işlendiğinde izleyicide derin bir trajik etki yaratabilir. Tragedyada koro da önemli bir unsurdur. Öyküyle organik bir bağ kurmalı, rastgele söylenen ara şarkılar dramatik bütünlüğü bozmamalıdır. Dilin kullanımı ise düşünce ve retorikle iç içedir, dramatik etkinin oluşmasında belirleyici rol oynar.
Dil, tragedya ve destanın en önemli aracıdır. En küçük birim harftir. Sesli harfler temas olmadan çıkar, sessiz harfler ise tek başına ses oluşturmaz, diğer harflerle birleşerek anlam kazanır. Harflerin birleşmesiyle heceler oluşur, bunlar da sözün temelini atar. Adlar ve fiiller, dilin taşıyıcı ögeleridir. Adlar nesneleri, fiiller ise zamanı bildirir. Çekimlerle söze yön verilir, emir veya soru oluşturulur. Sonunda tüm bu unsurlar bir araya gelerek logos, yani anlamlı söz ortaya çıkar.
Adların yapısı ve türleri çeşitlidir. Yalın adlar tek başına anlam taşır, ikili adlar anlamlı ve anlamsız parçaların birleşiminden oluşabilir, uzun adlar ise dört ya da daha çok parçayı barındırabilir. Kullanım amacına göre adlar yaygın, yerel, metaforik, uydurulmuş, uzatılmış ya da değiştirilmiş olabilir. Ayrıca eril adlar genellikle sert sessizlerle, dişil adlar ise uzun seslilerle biter.
Dil kullanımında erdem, açıklıkla özgünlüğün dengelenmesidir. Yalnızca yaygın sözcüklerden oluşan dil fazla yalın kalır, aşırı metafor, yerel sözcük veya süsleme ise anlaşılmayı güçleştirir. Bu nedenle ölçü, dilin en büyük rehberidir. Metaforlar ve orantılar, ozanın yaratıcılığını ortaya koyar. Bir ilişki başka bir çift öğe üzerinden ifade edilerek anlam zenginleştirilir. Ancak bu da ölçülü kullanılmalıdır, aksi halde dil ya yavan ya da garip görünür.
Tragedya ile epik şiir, yani destan, aynı taklit sanatına dayanır. Her ikisi de başı, ortası ve sonu olan bütünlüklü bir eylemi işler. Bu yönüyle şiir, tarihten ayrılır. tarih tesadüfen bir araya gelen olayları aktarırken, şiir tek bir sonuca yönelen olay örgüsüne dayanır. Homeros, bu konuda en üstün ozandır. İlyada’da bütün savaşı değil, yalnızca bir bölümünü işler, yan hikâyelerle şiire çeşitlilik katar. Odysseia ise karmaşık yapısıyla tanınma ve karakter çözümlemeleri üzerine kuruludur.
Epik şiir de tragedya gibi tek bakışta kavranabilir uzunlukta olmalıdır, fakat daha geniştir. Çünkü tragedya sahnede yalnızca tek bir eylemi gösterebilirken, destan anlatı aracılığıyla aynı anda pek çok olayı aktarabilir. Bu nedenle destan daha görkemli görünür. Bununla birlikte tragedya, tek eyleme bağlı kalarak daha yoğun bir birlik oluşturur.
Ölçü seçiminde de destan farklılaşır. Heksametre, destana en uygun ölçüdür. Kahramanlık duygusunu yansıtır. Diğer ölçüler gündelik yaşam veya dansla ilişkili olduğu için destana uygun değildir. Ayrıca iyi bir ozan, kendi ağzından az konuşur, karakterleri sahneye sokar ve onların ağzından konuşturur. Homeros bu bakımdan örnek gösterilir.
Tragedya ile destan arasındaki farklardan biri de inandırıcılıktır. Tragedya sahnede şaşırtıcılık ve etkiyle izleyiciyi yakalarken, epik şiir daha çok inandırıcılığa dayanır. İmkânsız ama inandırıcı olaylar, mümkün ama inanılmaz olanlardan daha iyidir. Homeros’un en büyük ustalığı, inandırıcı bir yalan söyleme yeteneğidir. Dinleyiciyi yanlış çıkarımlara yönlendirir ama bunu sanatsal bir ikna ile yapar.
Elbette şiirde de hatalar olabilir. Bunlar kimi zaman şiire özgü, kimi zaman dışsal hatalardır. Konunun seçiminde veya taklit yönteminde yapılan yanlışlar, sanatın doğasına aykırıdır. Ancak tarihsel ya da bilimsel hatalar şiir açısından daha hafif kusurlardır. Eleştiriler ise olanaksız, akıldışı, zararlı, çelişkili veya sanata aykırı şeylerin anlatılması üzerinden yapılır. Bu noktada dilin anlamı ve yorumu da önemlidir. Mecaz, gelenek veya çok anlamlılık çoğu çelişkiyi açıklayabilir.
Peki, tragedya mı daha üstündür, yoksa destan mı?
Eleştirmenler tragedyanın halk işi olduğunu, oyunculuk yoluyla seyirciye ulaştığı için daha adi olduğunu ileri sürmüşlerdir. Aristoteles ise bu görüşü kabul etmez. Sorun tragedya sanatında değil, kötü oyunculardadır. Eski oyuncular yeni kuşakları abartılı bulmuş, onları maymun gibi taklitlerle suçlamışlardır. Oysa aynı eleştiri destan okuyan rapsodlara da yöneltilebilir.
Aristoteles’e göre tragedya, destandan üstündür. Çünkü destanın tüm öğelerine sahiptir ve bunlara müzik, sahne düzeni, kostüm gibi ek avantajlar katar. Hem okunarak hem sahnede etkileyicidir. Daha kısa sürede daha yoğun haz verir. Sanatın amacı da budur. Ayrıca tragedya, olay örgüsünde daha sıkı bir birlik taşır. Destan, birçok farklı olaya dağılır, bir destandan birçok tragedya türetilebilmesi, bu gevşekliği gösterir.
Sonuç olarak destan, abartıya başvurmadan da etkili olduğu için soylu bir sanat gibi görünse de, tragedya aslında daha yoğun haz sağlayan, müzik ve görsel unsurlarla zenginleşen ve olay örgüsünde daha güçlü birlik taşıyan bir sanat türüdür. Aristoteles’e göre tragedya, sanatın amacına ulaşmada destandan daha üstündür.
Binlerce yıl önce yazılan bu kitap, sanata ve sanatçıya dair pek çok kilit nokta barındırmakta. Kesinlikle okunması gereken eserler arasında yer almalı…
Keyifli okumalar dilerim.
·
475 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.