bir sorgulama1000Kitap
Karasevdalılar, Madrid’de bir yayınevinde çalışan María Dolz’un, her sabah gittikleri kafede uzaktan hayranlıkla izlediği "kusursuz ve mutlu" bir çiftin trajik bir cinayetle dağılmasının ardından içine çekildiği ahlaki ve psikolojik çıkmazı anlatır. Çiftin erkeğinin vahşi bir cinayete kurban gitmesiyle başlayan süreç, María’nın yas tutan dul kadınla ve ardından olayın arkasındaki karanlık sırları barındıran büyüleyici bir adamla yakınlaşmasıyla derinleşir. Kitap; aşkın, takıntının, bir başkasının ölümünün geride kalanlar için nasıl faydacı bir araca dönüşebileceğinin ve suçluluk ile rasyonalize etmenin arasındaki o ince çizginin kusursuz bir kurguyla işlendiği, adeta bir ahlak soruşturması niteliğindedir.
Kitabın kurgusal zekâsı ve niteliği üzerinden kolaylıkla atlanılamayacak ölçüdedir; keza Georg Lukács’ın savunduğu gibi, edebi biçimin bizzat kendisi tarihsel ve sınıfsal bir içerik taşır. Böylece Marías, bireyin toplumsal ilişkiler içindeki parçalanmışlığını ve sistem tarafından kuşatılmışlığını sadece hikâyeyle değil, kurgunun nesnel mimarisiyle inşa eder.
Kurgunun içinde anlatıcı rolündeki karakterin bize üçüncü bir göz olarak tanıtıldığı ancak zamanla tekil bir şahsa dönüştüğünü görürüz. Yani anlatıcı başta tamamıyla bizimle aynı pozisyondadır. Biz de o ne görüyorsa onu görüyor ve -bizimle paylaştığı ölçüde- onun hisleri doğrultusunda ilerliyoruzdur. Sayfalar ilerledikçe bu deneyimimiz kesintiye uğrar. Artık anlatıcının "kendi" deneyimlerinin ışığının altındayızdır. Dolayısıyla kendi yorumlarımız adına daha açık bir alandayızdır. Etiğin sınırlarında yazardan ve anlatıcıdan ayrılarak bir başımıza dolanmaya başlarız. Sorgularımız şahsidir artık. Bir ölümün, cinayetin, aşkın ya da arzunun sorgulanması bizim ellerimize bırakılmıştır. Artık tanık olduğumuz durumların yargıcı, destekleyicisi ya da paylaşımcısıyızdır. Ancak tam bu kırılma anında, Marksist bir kuşkuculukla sormak gerekir: Bize bırakılan bu sorgulama alanı gerçekten bağımsız mıdır?
Georg Lukács’ın Tarih ve Sınıf Bilinci eserinde geliştirdiği "şeyleşme" ve "yanlış bilinç" kavramları tam olarak bu noktaya parmak basar. Kapitalist düzenin yalıttığı modern birey, kararlarını ve ahlaki sorgulamalarını tamamen toplumdan bağımsız, "şahsi" ve özgür bir alanda var ettiği yanılgısına kapılır. Oysa bu şahsilik illüzyonu, Karl Marx'ın ekonomi-politik eleştirisinde gösterdiği gibi, içine doğduğumuz burjuva sınıfının mülkiyet, çıkar ve bencil ahlak sisteminin sınırlarıyla çoktan çizilmiştir. Ölümü, aşkı veya arzuyu yargılarken kullandığımız terazinin kefeleri, sermaye düzeninin bireysel bilinçte yarattığı o derin yanılsamayla tartılmaktadır.
Marias’ın ustalığı, okuyucunun konumunu süreklilikle değiştirirken bunu neredeyse sinsiliğe varan bir yumuşaklıkla yapmasındadır. Okuma deneyimimiz kesintiye uğrarken, hatta duygu ve düşüncelerimiz anlatıcı tarafından felce uğrarken dâhi bilincinde olmayız. Bölümün sonunda bir bakmışız ki anlatıcıyla aynı güçsüzlükleri ve yanılgıları taşıyoruz.
Marías’ın bu "sinsi yumuşaklığı" bize üretim ilişkilerine dair bazı şeyler söyler. Kapitalist üretim ilişkileri nasıl ki toplumsal karakterini gizleyip insan ilişkilerini nesneler arası bir ilişki gibi doğal sunuyorsa, Marías’ın anlatıcısı da kendi sınıfsal ve bencil mantıksallaştırmasını o denli doğal, o denli kaçınılmaz bir insani durum gibi sunar. Lukács'ın ifadesiyle söylersek, anlatıcının zihninde yaşanan o ahlaki felç, burjuva toplumunda nesnelerin egemenliği altına giren ve kendi ürettiği dünyanın kurallarına köle olan işçinin yaşadığı yabancılaşmanın edebi bir yansımasıdır. Okur, farkında olmadan bu yabancılaşmış bilincin suç ortağı haline gelir.
Bir noktada ise Marías, okuyucuya soluklanmak adına vakit verir. Bu soluklanma anları, Lukácsçı bir edebi eleştiri gözüyle bakıldığında, metnin bütünsel gerçeğiyle yüzleştiğimiz uğraklardır. Anlatının hipnotik dilinin yarattığı o ideolojik örtünün yırtıldığı ve okurun, karakterlerin ilişkilerindeki yapısal mekanizmayı görmeye başladığı anlardır.
Karasevdalılar’da aşkın, kaybın ve hatta bir cinayetin bile geride kalanların konforu, statüsü ve pratik yaşamları için nasıl faydacı birer "tüketim nesnesine" dönüştürüldüğünü fark etmek, sistemin insan ruhunda yarattığı derin bozguna işaret eder. Karakterler, konforlu yaşamlarındaki bencil arzularını aklamak adına mülkiyetçi bir ahlakı yeniden üretmektedir.
Marías’ı okumak bizi sadece edebi bir gizemin peşinden götürmez; aynı zamanda Marx ve Lukács’ın gösterdiği gibi, kendi ahlaki eylemliliğimizin sınırlarını ve kapitalist öznelliğin bizi nasıl biçimlendirdiğini keşfedeceğimiz derin bir sınıf bilinci sorgulamasına doğru yol alır.
··
748 Gösterim
1 Yorum
Lütfen giriş yapınız.
