Aklın Ütopyası: "Siyasal Adalet" ve Felsefi Anarşizmin Doğuşu
Özet:
William Godwin'in 1793 yılında yayınlanan başyapıtı *Siyasal Adalet Üzerine Bir İnceleme*, siyasi felsefe tarihinde bir dönüm noktasıdır. Fransız Devrimi'nin en çalkantılı döneminde kaleme alınan bu eser, devrimin şiddetini reddederken, devrimin altında yatan "akıl" ve "özgürlük" ideallerini en saf ve tavizsiz halleriyle savunur. Godwin, bu metinde, sadece monarşiyi veya aristokrasiyi değil, hükümetin kendisini (her türlüsü), yasaları, ceza sistemini, mülkiyeti ve hatta evlilik kurumunu bireyin "akıl yürütme" (private judgment) ve "mükemmelleşebilirlik" (perfectibility) yetisine vurulmuş birer kelepçe olarak analiz eder. *Siyasal Adalet*, şiddeti reddeden, toplumsal değişimin tek yolunun bireylerin rasyonel diyalog ve iknası olduğuna inanan felsefi anarşizmin kurucu belgesidir.
---
### Bölüm 1: Tarihsel Bağlam – Akıl Çağında Bir Bomba
*Siyasal Adalet*, mümkün olan en kışkırtıcı zamanda yayınlandı. 1793'te Fransa'da "Terör Dönemi" başlamış, giyotin çalışıyor ve Kral XVI. Louis idam edilmişti. İngiltere'de ise William Pitt hükümeti, devrim sempatizanlarına karşı "isyankar iftira" (seditious libel) yasalarını kullanarak bir cadı avı başlatmıştı (Thomas Paine gıyabında vatan haini ilan edilmişti).
Bu panik ve şiddet ortamında, çoğu radikal sessizleşirken, Godwin tam tersini yaptı. Devrimin şiddetini tiksintiyle kınadı; ona göre şiddet, aklın tam zıttı olan "kaba kuvvet" idi. Ancak aynı zamanda, Burke gibi muhafazakârların "gelenek" ve "otorite" savunularını da reddetti.
*Siyasal Adalet*, bu iki kutup arasında üçüncü bir yol sundu: Şiddeti dışlayan, ancak otoriteyi de temelden reddeden, saf akla dayalı radikal bir değişim projesi. Kitap o kadar radikaldi ki, hükümet Godwin'i "isyankar iftira" ile suçlamayı düşündü. Rivayete göre Başbakan Pitt, kitabın üç gine (dönemin bir işçisinin aylık maaşı) olan fahiş fiyatı nedeniyle "bu kadar pahalı bir kitabın sıradan halk arasında bir isyan çıkaramayacağına" karar vererek davadan vazgeçti.
### Bölüm 2: Felsefi Temeller – Akıl, Mükemmelleşebilirlik ve Faydacılık
Godwin'in tüm sistemi iki temel direk üzerine kuruludur:
1. İnsanın Mükemmelleşebilirliği (Perfectibility):
Godwin, insanın "ilk günah" ile lekelendiği Hristiyan dogmasını veya Hobbes'un "insan insanın kurdudur" tezini reddeder. John Locke'tan yola çıkarak, insanın doğuştan "iyi" veya "kötü" olmadığını, çevresinin ve eğitiminin bir ürünü olduğunu savunur. Ona göre, akıl sahibi bir varlık olarak insanın temel özelliği "mükemmelleşebilirliktir". Bu, "kusursuzluk" demek değil, "sonsuz gelişime açık olma" halidir. İnsanlar, akıllarını kullandıkça ve cehalet azaldıkça, kaçınılmaz olarak daha erdemli hale geleceklerdir.
2. Aklın Mutlak Üstünlüğü (The Supremacy of Reason):
Godwin'e göre, her türlü ahlaki ve siyasi kararın tek meşru rehberi "bireyin özel akıl yürütmesi"dir (private judgment). Duygular, gelenekler, vahiyler, yasalar veya vaatler değil; sadece ve sadece saf, tarafsız akıl.
Bu akıl yürütme, radikal bir faydacılık (utilitarianism) ilkesine dayanır: Her eylem, "en fazla sayıda insana en fazla iyiliği" (genel iyi) getirecek şekilde değerlendirilmelidir. Bu ilkenin ulaştığı en ünlü ve en soğuk nokta, Godwin'in "Fénelon Yangını" düşünce deneyidir:
> Bir saray yanmaktadır ve sadece birini kurtarma şansınız vardır: Anneniz (ya da hizmetçiniz) veya Başpiskopos Fénelon (dönemin büyük bir düşünürü ve hayırseveri). Kimi kurtarmalısınız?
>
>
> Godwin'in cevabı: Fénelon'u.
>
> Çünkü Fénelon'un yaşamı, *Savaş ve Barış Üzerine* gibi büyük eserler yazarak "genel iyiye" milyonlarca kez daha fazla katkı sağlayacaktır. Annenizi kurtarmak, "hayvansı bir içgüdü" ve "tarafgirlik" olup, aklın ve adaletin ihlalidir.
>
### Bölüm 3: Anarşist Tez – Hükümet Neden Kötüdür?
Godwin'in "hükümet" (government) eleştirisi, onun felsefesinin zirvesidir. Hükümetin "gerekli bir kötülük" (Thomas Paine) olduğunu bile kabul etmez; ona göre hükümet "katlanılmaz bir kötülük"tür.
Neden? Çünkü hükümet, tanımı gereği, bireyin "özel akıl yürütmesi" yerine "kaba kuvveti" (coercion) koyar.
- Yasalar: Bir yasa, "Bu durumda en akıllıca davranış budur" demez; "Bunu yap, yoksa cezalandırılırsın" der. Bu, bireyin kendi aklını kullanmasını engeller, onu ahlaki bir özne olmaktan çıkarıp itaatkâr bir otomat haline getirir.
- Ceza: Ceza, intikam ve caydırıcılık üzerine kuruludur ve ahlaksızdır. Godwin'e göre suç, bir "cehalet" ve "hata" biçimidir. Bir suçlunun ihtiyacı olan şey ceza değil, akıl yürütmesini düzeltecek "eğitim" ve "reform"dur.
- Otorite: Bir insanın diğeri üzerinde otorite sahibi olması, her iki tarafı da yozlaştırır: Yönetici kibirli, yönetilen ise köle ruhlu olur.
### Bölüm 4: Tüm Kurumların Yıkımı
Godwin, hükümet eleştirisini durdurmaz; aynı mantığı toplumun tüm "pozitif kurumlarına" uygular:
- Mülkiyet: "Zenginlerin biriktirdiği fazlalık, yoksulların sırtından çalınmıştır." Godwin'e göre mülkiyetin tek meşru temeli "fayda" ve "ihtiyaç"tır. Komşumun benden daha fazla ihtiyacı olan bir paltoya sahipsem, o palto adalet gereği onundur. Bu, komünizmin erken bir felsefi taslağıdır.
- Evlilik: Godwin, evliliği "en iğrenç tekel" ve "yasal fahişelik" olarak adlandırır. Çünkü evlilik, iki insanın gelecekte nasıl değişeceklerini bilmeden, "sonsuza dek" birbirlerine sadık kalacaklarına dair bir "söz" vermesidir. Bu, gelecekteki aklın özgür seçimlerini ipotek altına almaktır.
- Sözler (Promises): Aynı mantıkla, söz vermek de ahlaksızdır. Bir eylemi, o an geldiğinde "akla en uygun" olduğu için değil, geçmişte "söz verdiğiniz" için yapmak, akla ihanettir.
### Bölüm 5: Değişim Yöntemi – Şiddetsiz Devrim
Peki, bu hükümet ve kurumlar nasıl ortadan kalkacak? *Siyasal Adalet*'i diğer devrimci metinlerden ayıran en önemli fark budur.
Godwin şiddetli devrime kökten karşıdır. Şiddet, "akıl" değil "tutku" ürünüdür. Bir tiranlığı devirmek için şiddet kullanırsanız, sadece yeni bir tiranlığın temelini atarsınız.
Godwin'e göre değişim, yavaş, kademeli ve kaçınılmaz olarak entelektüel yollarla gelecektir:
1. Diyalog ve Tartışma: Bireyler bir araya gelip, her konuyu "saf akıl" ile tartışacaklar.
2. Eğitim: Okullar ve yayınlar aracılığıyla cehalet ortadan kalkacak.
3. İkna: "Hakikat, hatayla çarpıştığında eninde sonunda galip gelecektir." İnsanlar rasyonel olarak "genel iyi"nin ne olduğunu anladıkça, hükümet gibi akıl dışı kurumlara olan inançlarını yavaşça yitireceklerdir.
4. Çözülme: Hükümetler, kimse onlara itaat etmediği için şiddetle yıkılmayacak, "ihtiyaç duyulmadıkları için" yavaşça sönüp gideceklerdir.
### Sonuç: Bir "Kuzey Yıldızı" Olarak Miras
*Siyasal Adalet*, yayınlandığı anda büyük bir entelektüel şok yarattı. Başta William Wordsworth, Samuel Taylor Coleridge ve (müstakbel damadı) Percy B. Shelley olmak üzere tüm Romantik şair kuşağını derinden etkiledi.
Ancak Fransız Devrimi'nin başarısızlığı ve muhafazakârlığın yükselişiyle, Godwin'in "soğuk" ve "ütopyacı" aklına olan inanç sarsıldı. Kitap, 19. yüzyılın büyük bölümünde unutuldu.
Bugün *Siyasal Adalet*, "pratik bir siyasi program" olarak değil, "felsefi bir kuzey yıldızı" olarak okunmaktadır. O, anarşist düşüncenin (özellikle Kropotkin ve Tolstoy'un şiddet karşıtı anarşizminin) temel taşıdır. Godwin'in eseri, "Eğer insanı yöneten tek güç saf akıl olsaydı, toplum neye benzerdi?" sorusuna verilmiş en tavizsiz, en tutarlı ve en rahatsız edici cevaptır.
Enquiry Concerning Political JusticeWilliam Godwin · Oxford University Press-Classics · 20132 okunma
100 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.