Modern Mitin Doğuşu: "Frankenstein" ve Sorumluluğun Dehşeti
Özet:
Mary Shelley'nin henüz 18 yaşındayken kaleme aldığı ve 1818'de anonim olarak yayınladığı *Frankenstein; ya da Modern Prometheus*, Gotik korku kisvesi altında, insanlığın en temel felsefi sorularını soran devrimci bir romandır. Sadece bilim kurgu türünün kurucu metni olmakla kalmayan *Frankenstein*, aynı zamanda Aydınlanma'nın "saf akılcılığı" ile Romantik akımın "pervasız bireyciliği" arasında tehlikeli bir sentez yapar. Roman, "Tanrı'yı oynamanın" (bilimsel kibir), yaratılan şeye karşı duyulan "ebeveyn sorumluluğunun" ve "canavar" olarak damgalanan bir varlığın "adalet" arayışının trajik bir incelemesidir. *Frankenstein*, bir canavar hikayesi değil, bir canavarın *yaratılış* hikayesidir ve asıl canavarın kim olduğunu okuyucuya sorgulatan modern bir mittir.
---
### Bölüm 1: Bir Hayaletin Doğuşu: Villa Diodati Efsanesi
Romanın kökeni, kendi içinde Gotik bir hikayedir. 1816'da, "Yaz Yaşanmayan Yıl" olarak bilinen o kasvetli mevsimde, 18 yaşındaki Mary (o zamanlar Mary Godwin), müstakbel eşi Percy Bysshe Shelley, Lord Byron ve Dr. John Polidori ile Cenevre Gölü kıyısındaki Villa Diodati'de bir araya gelir. Volkanik kül nedeniyle karanlığa gömülen Avrupa'da, eve kapanan bu radikal grup, hayalet hikayeleri okur. Lord Byron, "Hepimiz birer hayalet hikayesi yazalım," diye bir yarışma önerir.
Günlerce bir fikir bulamayan Mary Shelley, dönemin "Galvanizm" (kasların elektrikle canlandırılması) deneyleri üzerine yapılan bir sohbetin ardından, o meşhur "uyanık rüyasını" (waking dream) görür:
> "Soluk bir öğrencinin, bir araya getirdiği şeyin yanında diz çöktüğünü gördüm. Korkunç bir motorun çalışmasıyla, yaşam belirtisi gösterdi... Yaratıcısı, eserinin dehşetinden kaçarken o, perdeleri aralayarak sarı, sulu ama düşünceli gözlerle ona bakıyordu."
>
Bu vizyon, edebiyat tarihinin en güçlü imgelerinden birini ve felsefi bir devrimi ateşlemiştir.
### Bölüm 2: Alt Başlık: "Modern Prometheus" – Kibir ve Ceza
Romanın alt başlığı, yazarın niyetini anlamak için bir anahtardır. Mitolojide Prometheus, tanrılardan ateşi çalıp insanlığa armağan ettiği için cezalandırılan bir Titan'dı. O, insanlık sevgisiyle hareket eden, fedakâr bir isyankârdı.
Mary Shelley'nin kahramanı Victor Frankenstein ise bir "Modern Prometheus"tur. O, yaşamın sırrını (ateşi) insanlık sevgisinden değil, kişisel kibirden, şöhret arzusundan ve "yeni bir türün yaratıcısı" olma hırsından dolayı çalar.
- Bilimsel Sorumsuzluk: Victor, dönemin en ileri bilim dallarını (kimya, simya, galvanizm) kullanır. Roman, bu yüzden doğaüstü bir büyü metni değil, bilimsel bir metindir. Bu, onu ilk gerçek bilim kurgu romanı yapar.
- Kibir (Hubris): Victor, "Yaratabilir miyim?" sorusunu sorar, ancak bir an bile "Yaratmalı mıyım?" veya "Yaratırsam sorumluluklarım ne olacak?" sorularını düşünmez. Bu, bilimsel ilerlemenin etik sınırlarına dair yapılmış ilk ve en güçlü edebi uyarıdır.
### Bölüm 3: Asıl Trajedi: Terk Edilmiş "Canavar"
Romanın asıl dehşeti, Yaratık'ın görünüşü değil, Victor'un onu yarattığı anda terk etmesi eylemidir.
Victor'un "kâbusu" o an başlar. Aylarca süren emeğinin ürünü olan "güzel" hayali, canlılık kazandığı an "çirkin" bir gerçeğe dönüşür. Victor, laboratuvardan kaçar ve "ebeveyn" olarak en temel sorumluluğundan feragat eder. Romanın kalbi, bu terk ediliş anıdır.
Yaratık'ın Eğitimi (Bir Rousseau ve Godwin Deneyi):
Romanın en parlak felsefi bölümü, Yaratık'ın dünyayı tek başına öğrendiği orta kısımdır.
- Tabula Rasa (Boş Levha): Yaratık, John Locke'un (ve Mary'nin babası Godwin'in) "boş levha" teorisinin mükemmel bir örneğidir. O, doğuştan "kötü" veya "canavar" değildir. Saf, iyi, duyarlı ve sevgiye muhtaçtır.
- Sosyal Dışlanma: Ancak, "görünüşü" nedeniyle gittiği her yerde (Victor, köylüler ve hatta sığındığı kulübedeki De Lacey ailesi tarafından) şiddetle reddedilir.
- Eğitim ve Yozlaşma: Yaratık, kulübe duvarının arasından bir aileyi izleyerek dili, tarihi (Volney'nin *İmparatorlukların Yıkıntıları*), ahlakı (Plutarch'ın *Hayatları*) ve hatta aşkı (Goethe'nin *Genç Werther'in Acıları*) öğrenir. Bu metinler ona "insan" olmayı öğretir, ancak aynı zamanda bir "insan" olamayacağını da gösterir.
Adalet Arayışı (Bir *Caleb Williams* Yankısı):
Yaratık, "canavar" olmayı seçmez; toplum onu "canavar" olmaya zorlar. William Godwin'in *Caleb Williams* romanındaki gibi, Yaratık da "adalet" sisteminin kurbanıdır. Adalet ona işlemez, çünkü o, sistemin "çirkin" bulduğu ötekidir. Yaratık'ın intikam eylemleri (William'ın, Clerval'in ve Elizabeth'in öldürülmesi), sevgi ve adalet talebinin tam bir umutsuzlukla reddedilmesinin trajik sonucudur. Onun "Ben de bir Adem'dim," çığlığı, yaratıcısı tarafından cennetten kovulan bir varlığın isyanıdır.
### Bölüm 4: Yaratıcı ve Yaratılanın Tek Vücut Olması
Romanın en güçlü temalarından biri, Victor ve Yaratık'ın zamanla nasıl birbirinin "doppelgänger"ı (gölge benliği) haline geldiğidir.
- Başlangıçta Victor "aklı" ve "toplumu", Yaratık ise "doğayı" ve "duyguyu" temsil eder.
- Roman ilerledikçe, medeni Victor, intikam hırsıyla yanıp tutuşan, vahşi bir "canavara" dönüşür.
- Öte yandan Yaratık, giderek daha rasyonel, daha belagatli ve felsefi bir varlık haline gelir.
Romanın sonunda, Kuzey Kutbu'nun buzullarında, bu iki varlık birbirini avlarken, aslında kimin "insan" kimin "canavar" olduğunu ayırt etmek imkânsızlaşır. Victor, şefkati reddederek kendi ruhunu yok etmiş; Yaratık ise şefkatten mahrum bırakılarak kendi ruhunu kaybetmiştir.
### Bölüm 5: Edebi ve Felsefi Miras
*Frankenstein*, yayınlandığı günden bu yana bir kitaptan daha fazlası haline gelmiştir; o, modern bir mittir.
1. Bilim Kurgunun Doğuşu: Bilimsel bir keşfin (Galvanizm) doğaüstü bir güç (büyü) yerine kullanıldığı ve bu keşfin etik sonuçlarının incelendiği ilk romandır.
2. Feminist Bir Eleştiri: Roman, Mary Shelley'nin annesi Mary Wollstonecraft'ın "özen etiği"nin bir yansımasıdır. Victor'un başarısızlığı, "yaratma" (doğurma) eylemini, "bakım verme" (ebeveynlik) sorumluluğundan ayıran tipik bir "erkek" kibridir.
3. Modern Korku: Gerçek korkunun bilinmeyenden değil, *kendi yarattığımız şeylerden* geldiğini göstermiştir.
Sonuç olarak; *Frankenstein; ya da Modern Prometheus*, 200 yıldan uzun bir süre sonra bile, yapay zekâ tartışmalarından genetik mühendisliğine, ebeveyn sorumluluğundan toplumsal önyargılara kadar günümüzün en yakıcı sorularına ışık tutmaya devam etmektedir. Mary Shelley'nin "uyanık rüyası", bilimin gücüne değil, o gücü kullananların bilgeliğine ve şefkatine duyulan ihtiyaca dair ebedi bir uyarıdır.
Frankenstein ya da Modern PrometheusMary Shelley · Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları · 202021,8bin okunma
·
109 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.