Tarihin en karanlık köşelerinde, kimliği sisle örtülmüş bir figür yürür:
Ebu Müslim el-Horasani.
Ne tam bir kahramandır ne de salt bir hain. Ne yalnızca Abbasi Devrimi’nin mimarıdır, ne de yıkıcısı. O, doğu mitolojisinin damarlarında dolaşan bir hayalettir.
Ebu Müslim Horasani: Bir İhtilalcinin Hikayesi adlı eser, bu hayaleti ete kemiğe büründürme girişimidir hem tarihsel hem edebi bir yeniden inşa çabası.
Bulut, bir tarihçinin titizliğinden çok bir romancının sezgisiyle yaklaşır kahramanına.
Ebu Müslim’i bir “Horasan Spartaküsü” olarak yeniden tanımlar. Bu benzetme rastgele değildir: Tıpkı Roma kölelerinin zincirlerini kıran Spartaküs gibi, Ebu Müslim de Abbasi iktidarının öncesinde Arap olmayan halkların sömürülmesine karşı bir başkaldırının simgesidir. Ancak Bulut’un anlatısında Ebu Müslim’in kılıcı kadar kelimeleri de parlar; çünkü o, yalnızca bir savaşçı değil, bir semboldür halkın adalet arayışının, mazlumların direncinin, bastırılmış inançların gövdeleşmiş hâlidir.
Tarih, galiplerin kaleminden yazılır; Bulut ise mağlup halkların, unutulmuş isyanların hikayesini yazmak ister. Böylece kitap, yalnızca biyografi değil, bir karşı-tarih anlatısı haline gelir.
Burada tarihi belge kadar edebi sezgi de ön plandadır. Yazar, arşivlerden topladığı bilgileri kuru bir tarih sıralaması haline getirmek yerine, onları insanın trajik hikayesiyle örer.
Kitap “belgesel roman” olarak tanımlanabilir: olayların tarihsel çerçevesi korunur ama anlatımda diyaloglar, iç monologlar ve duygusal betimlemeler ön plana çıkar.
Bulut’un amacı tarihçiliğin akademik soğukluğunu kırmak, onu yeniden insanileştirmektir.
Eserde ilk dikkat çeken unsur, anlatımın biçimidir. Bulut’un dili akademik bir monografi dili değildir; aksine, roman akıcılığına sahiptir. Cümleler kısa, yoğun, ritmik ilerler. Betimlemelerde tarihsel detaylar, sahne sahne aktarılır. Okur, bir tarih kitabı okuduğunu unutup bir epik anlatıya geçer.
Ebu Müslim’in çocukluğundan itibaren çizilen tablo, doğrudan kaynaklarda yer almayan ama halk rivayetlerinden beslenen bir kurgudur.
Yazar, kahramanını “Horasan’ın sisli ovalarında doğan bir çocuk” olarak tanımlar; bu, hem tarihsel hem mitolojik bir başlangıçtır. Gerçek ile efsane arasındaki sınır, daha ilk sayfalarda silinir. Bu tercih, eserin en belirgin kimliğidir...
Romanlaştırma stratejisinin en güçlü yanı, okuru dönemin atmosferine sokmasıdır. Horasan’ın politik karmaşası, Arap hegemonyasının toplumsal baskısı, Abbasi propagandasının psikolojik boyutları canlı bir şekilde anlatılır. Ancak bu anlatı, aynı zamanda “kahraman inşası”dır. Ebu Müslim, her koşulda doğruyu gören, stratejik düşünen, halkına adanmış bir lider olarak çizilir. Bu, tarihi gerçekliğin ötesinde, bir mit yaratma çabasıdır.
Bu nedenle kitapta “hikaye” ile “belge” arasındaki denge sürekli sallanır. Okur, bir yandan tarihi olayların ardındaki politik analizleri görürken, öte yandan Bulut’un duygusal diline kapılır.
Yazar, Ebu Müslim’in düşmanlarını bile bir tiyatro sahnesinin karakterleri gibi anlatır: Abbasi hanedanı, hain vezirler, korkak kumandanlar… Hepsi Ebu Müslim’in trajedisini derinleştirmek için var gibidir.
Bu noktada metin, “tarihin edebi estetiği”yle “romanın tarih bilinci” arasında bir salınım yaratır.
Ebu Müslim Horasani üzerine yazılmış kaynaklar, çoğu zaman efsane ile tarih arasındaki sınırda dolaşır.
Faik Bulut’un kitabı da bu geleneğin dışında değildir.
O, klasik İslam tarihçilerinin metinlerinden Taberî, Mes’udî, İbnü’l-Esîr gibi yararlanır, ama bunları yeniden yorumlar.
Bunun yanında halk söylencelerini, şiirleri, menkıbeleri ve Alevi-Bâtınî gelenekteki Ebu Müslim anlatılarını da metne katar.
Bu durum, esere zengin bir kültürel doku kazandırsa da, akademik titizlik açısından tartışmalı bir alan yaratır.
Tarihsel roman, kurguyu tarihe uyarlar; romanlaştırılmış tarih ise tarihi kurgunun içine çeker.
Bulut, ikinci yolu seçmiştir.
Bu nedenle kitapta bazı olaylar, dramatik etki uğruna abartılmış ya da sadeleştirilmiştir. Ancak Bulut’un amacı tarihsel doğruluk değil, tarihsel bilinç yaratmaktır.
Yine de bu tutum, akademik çevrelerde “kaynak güvenilirliği” açısından eleştirilmiştir.
Ebu Müslim’in doğum yeri, etnik kimliği, mezhebi gibi konularda tarihçiler arasında ala görüş birliği yokken, yazarın kesin ifadelerle konuşması kimi okuyucularca iddialı bulunmuştur.
Fakat yazar bu konuda açık bir tavır takınır: “Rivayetlerin doğruluğuna kefil değiliz; ama onların halkın belleğinde nasıl yaşadığını görmek tarihten daha gerçektir.”
Bu cümle, kitabın epistemolojik özünü anlatır. Yani “hakikati belgede değil, bellekte arar.”
Dolayısıyla onun tarihi, belgelerin değil, hafızanın tarihidir. Bu da onu resmi tarih anlatısına karşı alternatif bir tarihçi yapar.
Onun kaleminde Ebu Müslim, askeri lider olmaktan çıkar, “halkın düşlerinde yaşayan bir adalet hayaleti”ne dönüşür.
Bu yönüyle kitap, klasik Marksist tarih anlayışının “kahraman ve kitle diyalektiği”ni de taşır.
Ebu Müslim, halkı adına konuşur, halkı için savaşır; ama sonunda halkın sevgisiyle iktidarın korkusu arasında ezilir.
Abbasiler tarafından ihanetle öldürülmesi, bu mitolojide bir “kutsal kurban” sahnesine dönüşür.
Bu sahne büyük bir teatral güçle anlatılır: “Kılıç parladı, kan göğe doğru yükseldi; ve tarih bir kez daha kendini inkar etti.”
Ebu Müslim figürü Anadolu’nun Alevi-Bektaşi anlatılarında da “yedi başlı ejderi yenen yiğit” olarak yaşar.
Faik Bulut, bu anlatılara saygıyla yaklaşır.
Ona göre tarih, yalnızca belgelerde değil, halkın türkülerinde de yazılır.
Bu nedenle kitapta sık sık halk anlatılarına, masallara, söylencelere yer verilir.
Bu yöntem, eseri hem tarihsel hem antropolojik bir belge haline getirir.
Ebu Müslim’in efsaneleşmesi, aynı zamanda onun trajedisini de büyütür.
Çünkü her mit, kendi kahramanını öldürür.
Kitabın dilinde iki ton birlikte bulunur: tarihçinin soğukkanlılığı ve şairin coşkusu.
Cümleleri yer yer kısa, keskin ve ritmik; yer yer uzun, destansı bir lirizme bürünür.
Özellikle savaş sahneleri, tıpkı Homeros’un İlyada’sı gibi betimlenir: bir tarih kitabı değil, bir destan okur gibi hissedersiniz.
Anlatı boyunca duygusal bir leitmotif vardır: adalet özlemi.
Ebu Müslim’in gözlerinden görülen dünya, zulmün sıradanlaştığı bir dünyadır.
Bu nedenle onun mücadelesi yalnızca siyasi değil, varoluşsaldır.
Bu da romanın felsefi derinliğini oluşturur.
Faik Bulut’un Ebu Müslim’ide Albert Camus’un Sisifos’u gibi kaderine karşı isyan eden bir varlıktır.
Yazarın dili zaman zaman şiirsel bir yoğunluğa ulaşır.
Örneğin Ebu Müslim’in ölüm sahnesinde kullandığı betimleme:
“Bir kılıç göğsüne saplandı, ama acı çekmedi. Çünkü o, zaten tarih boyunca öldürülmüş bütün halkların yerine ölüyordu.”
Bu tür cümleler, eserin tarihsel çerçevesini aşarak bir metafizik katmana taşır.
Okur burada tarihsel doğruluk değil, varoluşsal bir hakikat bulur.
Eserin güçlü yanları açık: sürükleyici anlatım, derin karakter çözümlemesi, halk mitolojisini modern tarih bilinciyle buluşturma başarısı.
Ancak zayıf yanları da yok değildir.
Bazı akademisyenlerin belirttiği gibi, Faik Bulut tarihsel kaynaklar konusunda seçici davranır.
Bazı olaylar dramatik etki uğruna abartılmıştır; örneğin Ebu Müslim’in kişisel ilişkileri, Abbadi sarayındaki rolü veya dini eğilimleri konusunda tarihsel veriler çelişkilidir.
Bulut, bu çelişkileri not etmek yerine, kendi yorumunu kesin hüküm gibi sunar.
Bu da kitabı bir tarih monografisinden çok bir tarihi roman haline getirir.
Keyifle Okuyunuz....
··
112 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.