Bazı kitaplar vardır, kapağını kapattığını sanırsın ama içeride kendi kendine hâlâ konuşur; sanki sayfaların arasına gizlenmiş küçük bir makine “ben bitmedim, bekle orada” diye titreşir. Mahalle uyur, sokak lambası tek başına nöbet tutar, uzaklardan tanıdık bir egzoz sesi uğrar, motor görünmez ama herkes bilir: “Heh, yine başladı.”
Tante Rosa işte o sesin edebiyattaki yankısıdır: Sessiz görünür, ama insanın iç dünyasına yan kapıdan dalıp “abla, bu defter kapanmaz” diye söylenir.
Cumhuriyet edebiyatının uzun yıllar köyün çamuruyla güreştiği dönemlerde şehirde nefes alan kadının sesi neredeyse yoktu; varlığı dipnota bile yazılmayacak kadar sessizleştirilmişti. Kapı hep vardı da, anahtarlar nedense erkeklerin ceplerinde dolaşırdı. Tam o anda Sevgi Soysal sahneye çıktı, kapının eşiğine omuz verdi ve “bir dakika, bu oyunun ezberi değişiyor” der gibi baktı.
Soysal’ın kalemi romantik ilham masalarından değil; devlet koridorlarından, floresan ışıklarının kemik soğukluğundan, “bu ifade yasaya takılır mı?” kokulu dosyalardan çıkıyordu. Onun için yazmak terapi değil, düpedüz çatışma hattıydı. Ömrü kısa sürdü ama açtığı tartışma hâlâ eski bir mahalle kahvesinde çay kaşığı gibi tıkırdar. Gücü mağduriyetten değil; hayata filtresiz, poz vermeyen, saklanmayan bir bakışla yaklaşmasından doğuyordu.
Tante Rosa da bu filtresizliğin en berrak aynasıdır.
Rosa’ya “karakter” demek bile hafif kalır; akademik dille küçültme olur, sokak diliyle söylemek gerekirse: Kadın başlı başına bir dosya. On yılların kadın hafızasında biriken tüm çatlaklar onda beden bulmuş gibidir. Soysal’ın kendi iç yarıklarından sızan ışık, toplumun görmezden geldiği karanlıkla birleşince ortaya tek ve eşsiz bir gölge çıkar: Rosa’nın gölgesi.
Kitap görünüşte kısa anlatılardan oluşur; oysa satır aralarında tek bir ruhun çok sesli kayıtlarını dinlersin. Zaman değil, iç sıkışmaların ritmi çevirir sayfaları. Rosa’nın hayatı sürekli reddedilmiş başvuru formları gibidir: Kapı kapı dolaşır, duvar duvar çarpar. Ama her defasında üstünü silkeleyip “iyi, buradan da yürürüz” diye kalkar. Yorgunluk içinden akar ama teslim olmak ona yakışmaz.
Onu asıl özgün kılan özgürlüğün kendisi değil; gerektiğinde “tamam kardeşim, ben bu sahneden çekiliyorum” diyebilmesidir. Evi bırakır, ilişkiyi bırakır, rolünü çöpe atar; hatta kendisi hakkında verilmiş hükümlere bile “bir dakika, ben o değilim” diye diklenir. Ama şunu bil: Bırakmak çoğu insana hafiflik gibi gelir ama asıl ağırlık acaba insanın kendi bedeninde midir? Mahalle ağzıyla sorarsak: Hepimiz kendi döktüğümüz betonun altında az çok kalıyoruz.
Dışarıdan bakan Rosa’nın hikâyesini “kaybedenler klasörü”ne koyar. İçeriden bakınca hepsi onun kendi verdiği hükümler. Kendisiyle ince ince dalga geçebilmesi, onu acıklı bir dramın figüranı olmaktan çıkarıp “yanarken bile lafını esirgemeyen” bir bilince dönüştürür. Sokak diliyle söyleyelim: Hem yanıyor hem de “yanıyoruz ama kaliteli yanıyoruz be kardeş” diye gülüyor.
Soysal’ın dünyasında gerçek ile zihnin karanlık deposu birbirine sürtünür, o sürtünmeden çıkan kıvılcım okura şu tokadı atar: “Yaşadığın hayat gerçek mi, yoksa kafanın çektiği düşük bütçeli bir film mi?” Tante Rosa işte bu sorunun yürüyen hâlidir. Ne tamamen gerçek, ne tamamen kurgu; ama tehlikeli ölçüde bizden biri.
Rosa’nın dışarıya attığı o umursamazlık, içeride titreyen kırılganlığın son siperi. Acıyı kutsamaz, vitrine koymaz. Toplumun kadına biçtiği o meşhur paket var ya hani: “Uslu ol, çizgiyi geçme, çok konuşma.” Soysal bunu akademik dilde neşterle söker; mahalle dilinde ise doğrudan “yardırır.” Bu hikâye yalnızca bir kadının değil; toplumun parlak ahlak vitrininin arka odasında üst üste yığılmış hurdaların da ifşasıdır.
Kitap kapanırken sahnede sadece Rosa değil, Soysal’ın bakışı da görünür. Dili berrak ama serttir; yaşadıklarıyla birleşince ağırbaşlı bir isyan çıkar ortaya. Direnişini sloganla değil, omurgayla anlatır. Ölüm ona dokunamaz; olsa olsa dipnotta şöyle bir cümle kalır: “Beden sustu, tavır devam ediyor.”
Bir yerden sonra okurla yazar arasındaki perde incelir; geriye insan ile insanın çıplak konuşması kalır. Soysal’ın üşüyen parmaklarıyla Rosa’nın tutunamayan elleri birbirine karışır. İşte bu yüzden Tante Rosa sadece bir kitap değildir; özgürlüğün bedelini saklamayan, o bedelin insanı diri tuttuğunu hatırlatan bir mirastır.
Susturulanların yüzü. “Abartıyorsun” diye susturulanların yankısı. Bırakma cesaretini suçlayanların tersine yazılmış kaderi.
Düşenin rezil olmadığını, kalkmanın bazen düşmekten daha zor olduğunu bilenlerin hatırası...
Bu kitabı eline aldığında bil ki: Seni okşamaz, teselli etmez, “geçer geçer” demez. Ama yıllardır küflenmiş iç kapının tokmağına hafifçe vurur.
·
105 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.