İnsanın Karanlık Doğasına Dair Bir Karma;
Dr. Jekyll ile Bay Hyde..
..
Viktorya Londra’sının sisli sokaklarında yankılanan Dr. Jekyll ile Bay Hyde, yalnızca bir bilimsel deneyin yol açtığı trajediyi anımsatmaktan çok insanın içindeki iyilik ve kötülüğün kadim çatışmasını gün yüzüne çıkarır. Stevenson’ın kurduğu bu kasvetli dünya, her bireyin ruhunda saklı duran iki gücün, erdem ile yozlaşmanın nasıl dönüp dolaşıp birbirine karıştığını anlatır. Jekyll’ın hikayesi, toplumun parlatılmış yüzü ile insanın iç derinliklerinde dolaşan hayvani dürtüler arasında sıkışmış bir benliğin çözülüşüdür.
Romanın temel sorusu gayet açıktır:
İnsan, içindeki karanlığı bastırarak mı iyidir; yoksa karanlığın kendisi bastırıldıkça mı güçlenir?
Stevenson buna dramatik bir cevap verir: Jekyll, iyiyi korumak adına kötüyü bir “başka beden”e sürer; fakat bastırılan kötülük Hyde’ın parmaklarında yeniden şekillenir, büyür, derinleşir ve sonunda asıl bedene hükmetmeye başlar. Hyde’ın küçük ve çirkin oluşu, kötülüğün doğuştan değil, beslenerek büyüyen bir embriyo gibi Jekyll’ın ruhunda geliştiğini gösterir. Bu hayvansı embriyo metaforu, insanın içinde hem ahlaki olan hem de dürtüsel olan iki yapının aynı anda var olduğuna işaret eder.
Bu noktada senin yorumun, eserin düşünsel boyutuna güçlü bir yankı oluşturuyor:
İnsanın erdem ve ahlaki yapısı, hayvani dürtüleri dizginleyebilme yetisinden doğar. Dürtülerin kontrolsüz bırakıldığı her toplum, bilincini yitirmiş atomlar gibi dağılır; yozlaşma, şuursuzluk ve içgüdüsel saldırganlık sosyal dokuyu içeriden çürütür. Eğer insan, içindeki hayvansal eğilimleri frenleyemezse, taş devrinden bile daha karanlık bir cehennem yaratır. Bu cehennem, dışarıdan gelen bir felaket değil; insanın kendi seçimleriyle kurduğu içsel bir yıkımdır. Hayvansal güdüleri dizginleyemeyen toplum, düşüncesiz, sorgulamayan, iyiyi kötüden ayıramayan, insan haklarından bihaber bir zihne dönüşür; bu da büyük bir toplumsal çürümeyi beraberinde getirir.
Bu çürüme yalnızca görünüşte değildir; tıpkı Hyde’ın fiziki çirkinliği gibi, insanın içindeki lekeler önce kalbine, sonra yüzüne yansır. Zamanla hayvani eylemler bir iz gibi ruha yapışır, kendi karanlığını dışarıya taşır. Masum görünen kişilerde bile tuhaf, çarpık bir algoritma gibi işlemeye başlar bu karanlık. Çağın yozlaşmış tutkuları, zaafların kokusu ve bulaşıcı karanlığı bu yüzden daha cesur ve daha yaygındır; bir virüs gibi toplumsal DNA’ya işler.
Ama tüm bu karanlığa rağmen, insanın gerçek özgürlüğü ve bireyliği, erdem ve ahlaki bilinçten doğar. Sadece dini bağlamdan ibaret değildir. Kişinin kendi içsel sorumluluk ve vicdanında şekillenir. İnsan ile hayvan arasındaki fark da tam burada belirir: düşünce, sorgu, öz disiplin. Jekyll’ın trajedisi, düşüncesini ve sorumluluğunu kendi karanlığı karşısında terk edişidir. Hyde ise, bu terk edişin somutlaşmış, fizikleştirilmiş, yürüyen bir sonucu.
Eser bize şunu gösterir.
Kötülük, bir anda ortaya çıkan dev bir gölge değildir; küçük bir tohum gibi içimizde başlar. Büyümesi ise bizim seçimimizdedir.
İnsanın içindeki gölgeyi yönetememesi, yalnız bireysel bir yıkımdan çok toplumsal bir salgındır. Buna karşı verilen tek savunma, erdemini, vicdanını ve ahlaki pusulasını korumaktır. Çünkü umut dediğimiz şey, insanın kendi iç ışığını koruyabildiği sürece yaşar.
Bu yüzden Dr. Jekyll ile Bay Hyde, yalnızca bir gotik hikaye olarak tasvir etmemiz sönük kalır. Ve insanın hangi yolu seçeceğine dair felsefi bir uyarıdır.
Bir birey mi oluruz?
Erdemli bir insan mı?
Yoksa aklını kaybetmiş, içgüdülerine yenilmiş bir varlığa mı dönüşürüz?
..
Bu sorular, sadece Stevenson’ın kurgusal dünyasına değinmek ile yetinmez, insanlığın kendi varoluş serüvenine yöneltilmiş kadim bir çağrıdır. Çünkü insan dediğimiz varlık, ne yalnızca bedenin dürtülerinden ibarettir ne de tek başına zihnin soyut ideallerine sıkışmıştır. Biz, her an seçimlerle örülen bir yolun üzerinde yürürüz; her adımımız bir yön belirler, her tercihimiz içimizdeki ışığı ya da gölgeyi besler.
Erdem, insanın kendi karanlığıyla yüzleşmeyi göze alarak attığı bilinçli adımdır. Dürtüler ise bizi yeraltından çağıran, kolay olanı fısıldayan bir iç ses. Birey olmak, bu iki ses arasında kendi denge çizgisini yaratmaktır: ne melek gibi kusursuz, ne hayvan gibi düşüncesiz… Fakat ikisi arasındaki gerilimi taşıyabilen bir bilinç.
Aklını kaybetmiş varlık, içgüdülerinin hakimliği sonucunda, sorgulamayı unutan, iyiyi aramayı bırakmış, kendi içindeki karanlığın yönünü belirlemesine izin vermiş olandır. Oysa erdemli insan, kötülüğü yok saymasından çok, kötülük karşısında gösterdiği duruşla tanımlanır.
Ve böylelikle ışık, yalnız karanlığın olmadığı yerde değil; karanlığa rağmen yandığında anlam kazanır.
Ve asıl karma burada saklıdır:
İnsanın hem ışık hem gölge oluşunda.
Biz bu iki zıtlığın çatısından doğan varlıklarız. İçimizdeki çatışma bir hata değil, varoluşumuzun ta kendisidir. Seçim ise hiçbir zaman tek bir ana ait değildir; her düşüncede, her eylemde, her tutumda yeniden yapılır.
Bir insanın geleceğini belirleyen büyük devrimler değil; gündelik küçük seçimlerdir:
Bir kibir anı, bir merhamet dokunuşu, bir öfke kıvılcımı, bir vicdan fısıltısı…
Her biri, içimizdeki iki kapıdan hangisinin aralandığını belirler.
Belki de insanlığın kaderi, karanlığa kapılmadan ışığı koruyabilme cesaretinde saklıdır.
Ve bu cesaret, hiçbir zaman dışarıdan gelmez; kendi içimizde, en derin yalnızlıklarımızda filizlenir.
..
Sonunda ise Jekyll ile Hyde’ın hikayesi, yalnızca onların hikayesi olmaktan çıkar;
her insanın içindeki görünmez savaşın yankısı halini kazanır..
Böylece, kendi gölgemizi tanıdıkça büyür, karanlıktan korkmayı bıraktıkça aydınlanırız.
Ve her yeni seçimde, kendimize şu soruyu yeniden sorarız:
"Kendi kaderimizi, kim yazacak:
Işığın kalemi mi, karanlığın mürekkebi mi?
Ve bugünün adımını kim atacak:
Benliğimizin sesi mi, yoksa içgüdülerimizin gölgesi mi?"
Dr. Jekyll ile Bay Hyde
Robert Louis Stevenson
Dr. Jekyll ile Bay Hyde
Robert Louis Stevenson
Dr. Jekyll ile Bay HydeRobert Louis Stevenson · Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları · 202427,1bin okunma
·
147 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.