Gündelik hayatın koşuşturması içinde kelimeleri birer araç gibi kullanır, düşüncelerimizi onlarla paketleyip birbirimize sunarız. Peki, kullandığımız bu araçların ağırlığını, tarihsel ve felsefi yükünü ne kadar biliyoruz? Çoğu zaman farkında bile olmadan, bize ait olmayan dünya görüşlerini, yabancı felsefeleri ve gizli niyetleri, kelimelerin Truva atıyla kendi zihin kalelerimize taşıyoruz. İşte bu durum, Rasim Özdenören’in tabiriyle tam bir "kavram kargaşası" yaratıyor.
Usta denemeci Rasim Özdenören, kült eseri Kafa Karıştıran Kelimeler'de tam da bu soruna parmak basıyor. Bize, düşünmemizi sağlayan en temel araçlar olan kelimelerin aslında ne kadar kaygan, ne kadar yüklü ve ne kadar yanıltıcı olabileceğini gösteriyor. Kitap, bir sözlük gibi tanımlar yapmak yerine, kavramların Batı düşüncesindeki kökenlerini ve İslam düşüncesindeki karşılıklarını keskin bir entelektüel neşterle birbirinden ayırıyor.
Bu yazıda, Özdenören'in zihin açıcı analizlerinden yola çıkarak, anlamını bildiğimizi sandığımız ama aslında bizi bambaşka sulara çeken beş temel kavramı mercek altına alacağız. Gündelik dilde olumlu ve masum görünen bu kelimelerin ardında yatan, çoğu zaman fark etmediğimiz o derin felsefi çatışmaları keşfetmeye hazır mısınız?
1. Hümanizma: İnsan Sevgisi mi, Tanrı'ya Başkaldırı mı?
Modern dünyada "hümanizma" dendiğinde akla ilk gelenler; insan sevgisi, insana değer vermek, şefkat, merhamet ve insan onurunu her şeyin üstünde tutmaktır. Bu kelime, neredeyse evrensel bir erdemin adı gibi kullanılır. Ancak Özdenören, bu parlak yüzeyin altını kazıdığımızda bambaşka bir kökenle karşılaştığımızı belirtir.
Özdenören'e göre hümanizma, basit bir insan sevgisi öğretisi değil, kökeni itibarıyla Kitab-ı Mukaddes'in (Tevrat ve İncil) otoritesine karşı bir başkaldırıdır. Bu akım, ilahi vahyin yerine insan aklını, Tanrı'nın ölçüsü yerine "insanın her şeyin ölçüsü olduğu" fikrini koyma çabasının bir ürünüdür. Paradoksal olarak, insanı tanrılaştırma iddiasıyla yola çıkan bu felsefe, en sonunda onu en temel güdüleriyle hareket eden bir canlıya indirgemiştir: ya cinsel organı tarafından (Freud), ya da midesi tarafından (Marx) yönlendirilen "süflî" bir yaratık.
Dahası, hümanizmanın beşiği olan Batı medeniyeti, kendi dışındaki insanlara bakarken onları tam olarak "insan" değil, bir "nesne" veya "eşya" olarak görme eğilimindedir. Dante’nin tasavvur ettiği “dünya devleti” ideali, bu zihniyetin en çarpıcı örneklerinden biridir. Bu ideale göre, kurulacak evrensel devletin yöneticileri Romalılar olmalıdır; çünkü onlar “soylu” ve yönetmeye alışıktır. Dünyanın geri kalan halkları ise yönetilmeye, itaat etmeye alışkın oldukları için sadece köle, kul ve tebaa olabilirler. Malcolm X'in, Özdenören tarafından alıntılanan şu sözü bu durumu acı bir şekilde özetler:
Onların gözünde bizler birer eşya idik, o kadar.
2. Akılcılık: İslam "Akılcı" Bir Din midir?
Sıkça duyduğumuz bir klişedir: "İslam akılcı bir dindir." Bu cümle, genellikle İslam'ın mantığa ve bilime ne kadar önem verdiğini vurgulamak için kullanılır. Ancak Özdenören, burada kritik bir ayrım yapmamız gerektiği konusunda uyarır: bir şeyin "akla uygun" olması ile felsefi bir akım olan "akılcılık" (rasyonalizm) aynı şey değildir.
Felsefi anlamıyla akılcılık, bilginin nihai ve tek kaynağının insan aklı olduğunu savunur. Bu görüş, kaçınılmaz olarak vahyi ikincil plana atar veya reddeder. İslam için ise bilginin asli kaynağı vahiydir. Dolayısıyla İslam, felsefi anlamda "akılcı" bir din olamaz. Özdenören'in altını çizdiği nokta şudur: İslam'da akla aykırı hiçbir hüküm yoktur. Hatta hükümleri "akla uygun"dur. Bazı hükümler ise "aklın almadığı" yani aklı aşan bir boyutta olabilir, fakat asla "akla aykırı" değildir. Akıl, vahyin belirlediği sınırlar içinde değerlidir. İmam-ı Azam'ın şu meşhur cevabı, aklın ilahi bir emir (nass) karşısındaki yerini mükemmel bir şekilde ortaya koyar:
Ben de öyle biliyorum, fakat aklıma göre hareket etseydim bevl çıktığı zaman gusül, meni çıktığı zaman abdest icap eder derdim.
3. Özgürlük: Her Şeyi Yapabilmek mi, Her Şeyden Vazgeçebilmek mi?
Çağdaş dünyanın özgürlük tanımı basittir: İnsanın, dışsal bir kısıtlama olmaksızın canının istediği her şeyi yapabilmesi. Daha fazla seçenek, daha fazla arzu ve bu arzuları tatmin etme gücü, özgürlüğün ölçüsü olarak kabul edilir. Özdenören ise bu tanımı tersine çevirir ve bir paradoks sunar: Bir şeyleri arzulayan insan, aslında o arzularının kölesi haline gelir. Her isteği yerine getirme çabası, insanı özgürlüğe değil, esarete götürür.
Buna karşılık İslami perspektifteki özgürlük kavramı "istiğna"dır. İstiğna, Allah'tan başka hiçbir şeye ihtiyaç duymama, her şeyden müstağni kalma halidir. Özdenören, İslam'ın temel direklerini bu istiğna haline ulaşmak için birer disiplin olarak çerçeveler: Kelime-i Şehadet, Allah ve Resulü dışındaki tüm efendilerden istiğnadır. Namaz, bütün putlardan istiğnadır. Oruç, nefsin süfli arzularından istiğnadır. Zekât, mal ve mülkten istiğnadır. Hac ise Kâbe dışındaki bütün mekânlardan istiğnadır.
Gerçek özgürlük, sınırsız bir irade serbestliğiyle değil, yalnızca Allah'a teslim olmakla bulunur. Çünkü insan, Allah'a teslim olduğunda diğer her şeye (nefsinin arzularına, toplum baskısına, mal mülk hırsına) köle olmaktan kurtulur. Özdenören bu derin yeniden çerçevelemeyi şu sözlerle özetler:
Özgürlük, kendi anlamını sadece bu teslim oluşta bulacaktır. Allah’a teslim olmanın sırrını elinde tutan başka hiç bir şeye teslim olmaz, O’na karşı özgürlük ilânına kalkışansa her şeye köle olur.
4. Erdem ve Takva: "İyi İnsan" Olmak Neden Yeterli Değil?
"Erdem" (virtue), Batı felsefesinin temel taşlarından biridir. Cömertlik, cesaret, adalet gibi nitelikleri tanımlar. Genellikle bu eylemler, ya sırf kendileri için ya da Aristoteles'in belirttiği gibi "mutluluğa ulaşmak" gibi insani bir amaç için yapılır. "İyi insan" olmanın temelinde bu erdemli davranışlar yatar. Özdenören ise İslami dünya görüşündeki "takva" kavramını, erdemle ilişkili fakat ondan çok daha üstün bir mertebe olarak sunar.
Özdenören'e göre erdem, yapılması doğru veya gerekli olanı yapmaktır. Takva ise, gerekli olanın ötesine geçmek, sırf "Allah'ın rızası" için olması gerekenden daha fazlasını yapmaktır. Hz. Ömer’in bir davranışı, takvanın bu ruhunu mükemmel bir şekilde aydınlatır. Kendisi, evliliği sadece zevk ve lezzet için değil, "Muhammed ümmeti çoğalsın ve kıyamette Peygamberimiz ümmetinin çoklu¤uyla övünsün" niyetiyle yaşadığını söyler. Bu, helal olan bir fiili dahi kişisel bir motivasyondan çıkarıp Allah rızasına bağlayan bir takva örneğidir. "Allah'ın rızası" çabası olmadan sergilenen erdem, kolayca kişinin kendi nefsini tatmin etme, kendini beğenme aracına dönüşebilir. Hz. Ali'ye atfedilen şu söz ise takva ruhunun, sadece izin verilenin sınırlarında kalmayıp onun ötesine nasıl geçtiğini kusursuz bir şekilde anlatır:
Dünya beni haramından men etti, ben onun helâlinden de geçtim.
5. Bilim: Tarafsız Hakikat Arayışı mı, Gizli Niyetleri Olan Bir Dogma mı?
Modern insan için "bilim", gerçeğe ulaşmanın en güvenilir, hatta tek yoludur. Saf, nesnel, tarafsız ve değer yargılarından arınmış bir hakikat arayışı olarak görülür. Bir iddianın başına "bilimsel" sıfatı eklendiğinde, o iddia sorgulanamaz bir statü kazanır. Özdenören, bu yaygın kabulün aksine, modern Batı biliminin hiç de iddia edildiği kadar tarafsız olmadığını savunur.
Ona göre bilim, belirli bir tarihsel bağlamın, yani Kilise'nin otoritesine karşı verilen mücadelenin içinden doğmuştur ve bu köken, ona gizli bir "niyet" yüklemiştir. Bu niyet, dinin iddialarını çürütmek ve ilahi otoritenin yerine kendi otoritesini tesis etmektir. Bu amaç doğrultusunda bilim, zamanla kendisi yeni ve güçlü bir "dogmatizm" haline gelmiştir. Artık "bilim" yaftası altında sunulan herhangi bir iddia, başka bilgi ve kavrayış yollarını susturarak eleştirisiz bir şekilde kabul ettirilmektedir.
Bu bilimsel dogmatizm, Yunus Emre'nin "Çıktım erik dalına / Anda yedim üzümü" mısralarındaki gibi hakikatleri kavrama yetisini yitirir. Pozitivist bir zihin, bu durumu ancak "erik ağacına bir asma sarmaşığı dolanmıştır" gibi sığ bir mantıkla açıklamaya çalışır ve mısraların ardındaki manevi ve deruni hakikati ıskalar. Bu dar bakış açısı, kendi çerçevesi dışındaki gerçeklikleri anlamlandırma yeteneğinden yoksundur.
Gerçekte, bilim ve sanat adına söylenen şeylerin ne ölçüde bilim ve sanat olduğu tartışılabilecek bir keyfiyetken, bu gün, bu yaftalar altında sunulan her şey insana kolaylıkla kabul ettirilebilmektedir.
·
165 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.