KAYIP ZAMANIN İZİNDE
Proust’u okurken elinde bir fener olması gerekir. Çünkü o, satır aralarına koca bir felsefe tarihi ve dönem sosyolojisi gizlemiştir
.
1. "Mantar Kaplı Oda" Efsanesi
Bu kitabı yazan adam, hayatının son 15 yılını Paris’te, Haussmann Bulvarı’ndaki evinde, duvarları ses geçirmesin diye mantarla kaplanmış, pencereleri hiç açılmayan karanlık bir odada geçirdi. Astımı vardı ve dış dünyadan tamamen kopmuştu. Bunu bilmek neden önemli? Çünkü okuduğun o canlı, renkli, sesli dünya; aslında ölmekte olan bir adamın zihninde yeniden inşa ettiği, "hafıza yoluyla kurtarılmış" bir dünyadır. Kitap, bir nevi ölüme karşı zafer çığlığıdır.
2. Henri Bergson ve "Süre" (Durée) Kavramı
Proust, ünlü filozof Bergson’un akrabasıydı (kuzeni ile evliydi). Bergson’a göre zaman, saatlerin ölçtüğü mekanik bir şey (tik-tak) değildir; iç içe geçen, eriyen ve akışkan bir "süre"dir. Proust, romanda saati durdurur. Bir öpücüğün, bir bakışın veya uykudan uyanma anının 30 sayfa sürmesi bundandır. O, mekanik zamanı reddeder, psikolojik zamanı yazar.
3. Dreyfus Olayı (L'Affaire Dreyfus)
Roman boyunca karakterlerin sürekli tartıştığı bu olay, Fransa’yı ikiye bölen gerçek bir siyasi krizdir. Yahudi bir subay olan Alfred Dreyfus’un haksız yere casuslukla suçlanmasıdır. Proust, toplumun ikiyüzlülüğünü bu olay üzerinden anlatır. Karakterlerin Dreyfusçu olup olmaması, onların ahlaki pusulasını belirler.
4. John Ruskin ve Sanatın Görevi
Proust, İngiliz sanat eleştirmeni Ruskin’e hayrandı. Ruskin’e göre sanat, "doğayı görmek" için bir araçtır. Proust bunu bir adım öteye taşır: "Hayat, ancak ve ancak edebiyat (sanat) aracılığıyla aydınlatıldığında gerçekten yaşanmış sayılır." Yani yazılmamış, analizi yapılmamış bir hayat, Proust’a göre yaşanmamış, kayıp bir hayattır.
Zamanın ve Ruhun Anatomisi
Zamanın İzinde’nin ciğerleri:
A. İrade Dışı Hafıza (Mémoire Involontaire) Devrimi
Proust edebiyat tarihini o meşhur "madlen keki" sahnesiyle değiştirdi. Ama olay kek değil, hafızanın mekanizmasıdır.
Proust der ki: "Geçmişi zihnen (akılla) hatırlamaya çalışmak beyhudedir." Akılla hatırlananlar soluk fotoğraflar gibidir. Ancak bir koku, bir tat, bir kaldırım taşına basma hissi (duyular), sizi bir anda geçmişe, o anın tüm canlılığıyla ışınlar.
• Analiz: Proust, zamanın geçiciliğine karşı tek ilacın bu "istemsiz hafıza" olduğunu savunur. Madlen keki, ölümsüzlüğün anahtarıdır. O anı tekrar hissettiğinizde, geçmiş ve şimdi birleşir; ölüm ve zaman yok olur.
B. "Proust Cümlesi"nin Büyüsü
Onun cümleleri uzun, kıvrımlı, nefes kesici ve labirent gibidir. Bazen bir cümle sayfanın yarısını kaplar.
• Neden Muhteşem? Çünkü Proust, gerçeği "basitleştirerek" anlatmayı reddeder. Bir duygu asla tek boyutlu değildir. Kıskançlık hissediyorsanız, içinde biraz aşk, biraz nefret, biraz korku, biraz da gurur vardır. Proust’un uzun cümleleri, bu karmaşık duygu ağını hiçbir detayı kaçırmadan yakalamaya çalışan bir ağ gibidir. O cümleler sizi sarar, boğar ve sonunda gerçeğin tam kalbine bırakır.
C. Aşkın Patolojisi: Swann ve Albertine
Proust’a göre aşk, karşımızdaki kişiyle ilgili değil, kendi zihnimizde yarattığımız hayalle ilgilidir.
• Analiz: Proust, edebiyatın en acımasız aşk analizini yapar. Aşk bir hastalıktır. Kıskançlık ise aşkın en saf halidir çünkü kıskandığımızda, sevdiğimiz kişinin bizden bağımsız bir dünyası olduğunu fark ederiz. Swann’ın Odette’e, Anlatıcı’nın Albertine’e duyduğu aşk; sahip olma arzusu ile bilinemezlik arasındaki savaştır. Proust bize şu acı gerçeği fısıldar: "İnsanları asla gerçekten tanıyamayız, sadece onları kendi arzularımıza göre yontarız."
D. Sosyetenin Kadavrası
Roman, sadece içsel bir yolculuk değil, aynı zamanda aristokrasinin ve yükselen burjuvazinin acımasız bir eleştirisidir. Verdurin’lerin salonu veya Guermantes düşesinin partileri...
• Analiz: Proust, bu ışıltılı salonlara "sosyolojik bir mikroskopla" bakar. Oradaki snobluğu, yüzeyselliği ve zalimliği ifşa eder. Kitabın başında tanrısal varlıklar gibi görünen o soylular, kitabın sonunda (Zaman Yakalanan Ciltte) yaşlanmış, maskeleri düşmüş, gülünç ve zavallı "zaman kuklalarına" dönüşürler. Zaman, herkesi eşitler ve çürütür.
Bu kitabı okuduktan sonra;
1. Daha İyi Görürsünüz: Gökyüzünün rengi, bir çiçeğin titreşimi veya birinin size yalan söylerkenki mimikleri artık sıradan gelmez. Proust size hayata "hiper-gerçekçi" bakmayı öğretmiştir.
2. Kendinizi Tanırsınız: Kendi kıskançlıklarınızı, korkularınızı ve arzularınızı Proust’un karakterlerinde (özellikle Swann ve Baron de Charlus’ta) çırılçıplak görürsünüz.
3. Zamanı Yenersiniz: Kitabın sonunda anlatıcı (Marcel), hayatının boşa geçtiğini sanırken, aslında yaşadığı her şeyin bir sanat eserine dönüşecek malzeme olduğunu fark eder. Kayıp zaman, "yazılarak" ve "sanata dönüştürülerek" geri kazanılmıştır.
·
111 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.