Spinoza’nın Ethica’sını okurken insan, bir ahlâk kitabıyla değil, kendi zihniyle karşı karşıya kaldığını fark ediyor.. Çünkü bu metin, insana nasıl yaşaması gerektiğini söylemez; insanın zaten nasıl yaşamak zorunda olduğunu gösterir.. Buradaki zorunluluk, dıştan dayatılmış bir kader değil, varlığın kendi iç mantığıdır.. Spinoza’nın rahatsız edici tarafı da tam olarak buradadır: Teselli etmez, avutmaz, umut dağıtmaz.. Aksine, insanın kendine anlattığı hikâyeleri bir bir söker..
Spinoza’ya göre Tanrı, irade sahibi bir varlık değildir; karar almaz, tercih yapmaz, cezalandırmaz ya da ödüllendirmez.. Tanrı, var olan her şeyin kendisidir.. Yani Tanrı evrenin dışında duran bir fail değil, evrenin ta kendisidir.. Bu noktada Tanrı inancı, dua ve beklentiyle kurulan bir ilişki olmaktan çıkar; zorunluluğun idraki hâline gelir.. Spinoza’nın Tanrısı’na inanılmaz, ancak kavranır.. Bu yüzden Ethica, metafizik bir iman metni değil, ontolojik bir yüzleşmedir..
İnsan bu sistemin merkezinde değildir.. Hatta Spinoza, insanın kendini merkez sanmasının en büyük yanılgı olduğunu söyler.. İnsan, özgür olduğunu düşünür; çünkü yaptıklarının nedenlerini bilmez.. Arzu eder, yönelir, tepki verir ve sonra bütün bunları “ben seçtim” diyerek sahiplenir.. Oysa Spinoza’ya göre özgürlük, nedensizlik değil; nedenleriyle birlikte kavranmış zorunluluktur.. İnsan, iradesiyle değil, bilgisiyle özgürleşir.. Ne kadar az anlarsa, o kadar savrulur; ne kadar çok anlarsa, o kadar sakinleşir..
Bu yüzden Ethica’da ahlâk, geleneksel anlamıyla yer almaz.. İyi ve kötü, mutlak kategoriler değildir.. Bir şey, insanın varlığını artırıyorsa iyidir; azaltıyorsa kötüdür.. Günah kavramı yoktur; ceza ve ödül mantığı da.. Spinoza, ahlâkı korkudan değil, ontolojiden türetir.. İnsan bir şeyi yasak olduğu için değil, kendini zayıflattığı için terk etmelidir.. Bu yaklaşım, ahlâkı daha gevşek değil, tam tersine daha ciddi bir zemine oturtur..
Duygular meselesinde de Spinoza son derece nettir.. İnsan duygularının efendisi değildir; duygular, bedenin ve zihnin kaçınılmaz etkilenimleridir.. Öfke, kıskançlık, korku ya da sevgi; bunların hiçbiri ahlâkî birer kusur değildir.. Bunlar, insanın doğasının zorunlu sonuçlarıdır.. Ancak insan, bu duyguları anladıkça onlara körü körüne tâbi olmaktan çıkar.. Spinoza’nın önerdiği şey bastırma değil, kavrayıştır.. Duyguya hükmetmek değil, onu tanımak..
Bütün bu çabanın vardığı yer mutluluk değildir.. Spinoza mutluluk vaat etmez.. Onun hedefi sükûnettir.. Zihnin, varlığın zorunlu düzeniyle çatışmayı bırakmasıdır.. Bu noktada ortaya çıkan şey, Tanrı’yı sevmek değil; Tanrı’yı aklen idrak etmektir.. Amor Dei Intellectualis denen şey, duygusal bir vecd değil, zihinsel bir uyum hâlidir..
Sonuçta Ethica, insanın kendini yüceltmesini değil, yerini bilmesini ister.. “Sen özel değilsin” der Spinoza; ama bunu bir aşağılamaya dönüştürmez.. Aksine, insan bu gerçeği kabul ettiğinde, ilk kez gerçekten toparlanır.. Ethica bu yüzden rahatlatıcı bir kitap değil, arındırıcı bir kitaptır.. Okuru iyi hissettirmek için değil, daha az yanılmasını sağlamak için yazılmıştır..
Son olarak şunu ifade eklemek istiyorum ki; sanırım Spinoza’nın Tanrısı ve benim Rabbim aynı değil..
·
112 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.