Kader mi, ahlak mı öldürdü Tess'i?1000Kitap
Spoiler içerir.
Bu kitabı okurken asıl trajedinin Tess’in başına gelenler olmadığını fark ettim. Asıl trajedi, Angel Clare gibi bir karakterin hâlâ “iyi niyetli”, “zamanının ilerisinde”, “trajik bir erkek” olarak okunabilmesi. Tess of the d’Urbervilles bir aşk romanı gibi başlayabilir, ama ilerledikçe çok daha rahatsız edici bir gerçeği açığa çıkarır: Kadınların hayatını mahveden şey çoğu zaman açık kötülük değil, ahlaklı görünmeyi seven erkeklerdir.
Angel Clare romanın başında umut gibi sunulur. Ailesinden farklıdır, düşünür, sorgular, köylü bir kızla evlenmekten çekinmez. Okur da Tess de aynı yanılgıya düşer: Bu adam “farklıdır”. Oysa Angel farklı değildir; sadece hiç sınanmamıştır. Hayat ona şimdiye kadar gerçek bir bedel ödetmemiştir. En küçük krizle karşılaştığında da bütün ilericiliği, bütün duyarlılığı, bütün aşk söylemi bir anda buharlaşır.
Angel Tess’i sevdiğini söyler. Ama bu sevgi Tess’in bir insan olarak varlığına değil, onun bir fikre indirgenmiş hâlinedir. Tess sessiz kaldığı, uyum sağladığı, geçmişini bastırdığı sürece sevilir. Gerçek ortaya çıktığında Angel’ın sevgisi bitmez belki ama anlamsızlaşır. Çünkü Angel için sevgi, sorumluluk almak demek değildir. Sevgi, kendini iyi hissettiği sürece vardır.
Kendi geçmişini “48 saatlik bir hata” diye küçültebilen bir adamdan söz ediyoruz. Bu cümledeki rahatlık başlı başına her şeyi anlatır. Angel’ın günahı bir anıdır; Tess’inki bir hayattır. Angel’ın hatası deneyimdir; Tess’inki kimlik. Erkek için günah geçicidir, kadın için damga. Angel bunu sorgulamaz bile. Çünkü onun ahlakı adalet üretmek için değil, kendini temize çıkarmak için vardır.
Üstelik Angel’ın lekesi, Tess’inkinden çok daha risklidir. Angel soyludur, adı sanı bellidir, bir ailesi, bir çevresi ve bir mirası vardır. Geçmişte birlikte olduğu bir kadının yıllar sonra ortaya çıkıp “bu çocuk senin” demesi, Tess’in yaşadıklarından çok daha büyük bir toplumsal sarsıntı yaratabilirdi. Angel’ın lekesi yalnızca bir kadınla sınırlı değildir; bir soyadını, bir mirası, bir erkek anlatısını tehdit eder. Buna rağmen Angel bu ihtimali neredeyse hiç ciddiye almaz. Çünkü o risk kendi bedeninde taşınmaz. Angel’ın geçmişi dışarıda bir yerde, silik ve belirsizdir. Tess’in geçmişi ise bedenine kazınmıştır. Angel’ın günahı konuşulabilir, Tess’inki bakılarak anlaşılır.
Buradaki çirkinlik şudur: Angel kendi geçmişinin başkalarının hayatında yaratabileceği yıkımı yok sayarken, Tess’in geçmişini mutlak ve affedilmez ilan eder. Oysa gerçek tehlike Angel’dadır. Angel’ın hatası ortaya çıkarsa yalnızca bir kadının değil, bir çocuğun, bir mirasın ve bir soy zincirinin hayatı altüst olabilir. Tess’in yaşadığı ise baştan zaten “harcanabilir” kabul edilmiştir. Erkeklerin günahı ihtimaldir; kadınlarınki kesinlik.
Angel’ın “toplum ne der” korkusu da bu yüzden samimi değildir. Toplumla gerçek bir çatışmaya girdiği tek bir an bile yoktur. Oysa imkânları vardır. Parası vardır. Ailesi vardır. Hareket alanı vardır. Tess’i ailesinin yanına götürebilirdi. Maddi güvence sağlayabilirdi. Zamana oynayabilirdi. Aynı ülke içinde bile iz kaybettirmek mümkündü. Ama Angel bunların hiçbirini yapmaz. Çünkü Tess’i kurtarmak, Angel’ın kendine anlattığı “iyi adam” hikâyesini bozar. Angel iyi görünmek ister; iyi bir eş olmayı değil.
Angel’ın Tess’i terk edişi romandaki en ağır anlardan biridir çünkü dramatik değildir. Büyük sahneler yoktur. Bağırış yoktur. Sadece bir adamın gitmeyi seçmesi vardır. Ve bunu son derece sakin, gerekçeli ve makul biçimde yapar. İşte asıl şiddet buradadır. Angel Tess’i terk ederken onu yalnız bırakmakla kalmaz; ona suçluluk da bırakır. Tess hem terk edilir hem de kendini yanlış yapmış hisseder. En yıkıcı kararlar hep böyle “mantıklı” olanlardır.
Bu noktada Alec ile Angel’ı karşılaştırmamak imkânsızdır. Alec kötüdür. Zorbadır. Açık bir tehdittir. Ne olduğu bellidir. Angel ise seviyorum deyip giden, anlayışlı görünen ama en kritik anda sorumluluktan kaçan biridir. Bu yüzden Alec’ten daha masum değildir; daha tehlikelidir. Alec’ten kaçılabilir, Angel’a inanılır. Tess’in asıl felaketi Alec’le karşılaşması değil, Angel’a güvenmesidir.
Tess’e kızmak kolaydır. Neden böyle davrandı, neden Angel’ı savundu, neden daha güçlü olmadı diye sormak kolaydır. Ama bu sorular Tess’in yaşadığı dünyada sorulmaz. Tess’in dünyasında kadınlar ekonomik olarak erkeklere bağlıdır. Toplum affetmez. Geçmiş silinmez. Kadının bedeni, toplumun ahlak defteri gibidir. Tess saf değildir; ezilmiş, suçluluğu içselleştirmiş, kendini değersizleştirmeyi öğrenmiş biridir. Hardy Tess’i idealize etmez; onu adım adım çöken bir insan olarak gösterir.
Tess öldüğünde hikâye bitmez. Asıl rahatsız edici olan budur. Geride Liza-Lu kalır: daha genç, daha sessiz, daha yalnız, daha “temiz”. Tess’ten arta kalan boşluk, yeni bir bedenle doldurulabilir gibidir. Ve bu boşluğun başında Angel Clare vardır. Bir de Tess’in vasiyeti. Hardy burada bağırmaz, açıklamaz, çözüm sunmaz. Sadece okuru huzursuz eder. Döngü kırıldı mı, yoksa daha uslu bir biçimde mi devam edecek?
Bu kitabı bitirdiğimde doğa betimlerini, yan karakterleri, hatta olayların bazı ayrıntılarını unuttum. Ama Angel Clare’e duyduğum öfkeyi unutmadım. Çünkü bu roman bir aşk romanı değildir. Bu roman, ahlak maskesiyle sorumluluktan kaçan erkeklerin kadın hayatlarında açtığı kalıcı yaraların romanıdır. Basit sandım. Yanıldım. Ve bu yanılgı, kitabın en sert tokadıydı.
Angel Clare’den nefret ettiyseniz, metni yanlış okumadınız.
Tam tersine, onu en tehlikeli olduğu yerden yakaladınız.
Tess 
Thomas Hardy 
Esma Sultan Irgav
Tess Thomas Hardy Esma Sultan Irgav·
81 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.