(Spoiler içerebilir.)
“Sayfa sayısı az hemen biter” gibi bir düşünceyle başlanıp okurken düşünüp yorum yapmaktan hemen bitirilemeyen o kitap..
George Orwell’in Hayvan Çiftliği adlı kitabı, ilk bakışta basit bir fabl gibi görünse de aslında iktidar, korku, itaat ve ahlaki çözülme üzerine son derece sert bir eleştiridir. Kitabı okudukça fark edilir ki Orwell, yalnızca bir siyasi rejimi değil, insanın güçle kurduğu ilişkiyi anlatmaktadır.
Eserde en dikkat çekici unsurlardan biri, iktidarın kendini sürekli bir “tehdit” üzerinden meşrulaştırmasıdır. Napolyon’un sık sık tekrarlattığı “Elbette hiçbiriniz Jones’un geri gelmesini istemezsiniz?” cümlesi, hayvanların yaşadıkları adaletsizlikleri sorgulamasını engelleyen bir korku mekanizmasına dönüşür. Bu cümle, artık gerçek bir tehlikeyi değil, itaati diri tutan bir hatırlatmayı temsil eder. Mevcut zulüm, geçmişteki daha büyük bir korkuyla kıyaslanarak normalleştirilir.
Snowball’un çiftlikten kovulmasından sonra her hatanın ona bağlanması, iktidarın somut bir düşmana ihtiyaç duymasını gösterir. Snowball artık bir kişi olmaktan çıkmış, her yanlışın üzerine yıkıldığı bir sembole dönüşmüştür. Özellikle hayvanların Snowball ile işbirliği yaptıklarını itiraf ettikleri ve ardından infaz edildikleri sahne, adaletin tamamen ortadan kalktığı bir noktayı temsil eder. Burada itiraflar gerçeği ortaya çıkarmak için değil, infazlara gerekçe üretmek için vardır. Napolyon suçları bildiği için değil, öldürmeye karar verdiği için suç üretir.
Bu noktada Orwell’in çizdiği en sarsıcı tablo, insanların (ya da hayvanların) baskı altında gerçeği haykırmak yerine kendilerini suçlamayı tercih etmeleridir. Çünkü totaliter bir ortamda sessizlik de, itiraz da güvenli değildir. İtiraf etmek, en azından yaşanan şiddete bir “anlam” yükleme çabasıdır. Bu durum, korkunun insanı yalnızca susturmadığını, aynı zamanda kendi aleyhine konuşturabildiğini gösterir.
Boxer karakteri ise eserin ahlaki merkezlerinden biridir. Çalışkanlığı, sadakati ve iyi niyeti onu güçlü kılmaz; aksine savunmasız hale getirir. “Daha çok çalışacağım” ve “Napolyon her zaman haklıdır” sözleri, erdem gibi görünen değerlerin nasıl kolayca istismar edilebildiğini gösterir. Boxer’ın ölümü yalnızca bir karakterin kaybı değil, emeğin ve sadakatin sistem tarafından tüketilmesidir. Onu asıl trajik kılan, ihaneti tam olarak idrak edemeden ölmesidir.
Eserde dikkat çeken bir diğer unsur, kaynağı belli olmayan ama herkes tarafından uygulanan ritüellerdir. Pazar sabahları bahçedeki direğe çivilenmiş bir domuz kafatasının önünden sessizce geçilmesi, şiddetin artık olağan ve sorgulanmaz hale geldiğini gösterir. Bu noktada iktidar, emir vermeye bile ihtiyaç duymaz; korku alışkanlığa dönüşmüştür. Zulüm, ritüelleşmiştir.
Romanın finalinde domuzlarla insanların ayırt edilemez hale gelmesi, Orwell’in temel mesajını açıkça ortaya koyar:
Sorun iktidarın kimde olduğu değil, iktidarın dönüştürücü gücüdür.
Bir noktadan sonra yüzler değişse bile ses değişmez; baskı aynı baskıdır.
Sonuç olarak Hayvan Çiftliği, yalnızca geçmişte yaşanmış bir siyasi deneyimi anlatmaz. İnsanın korku karşısındaki zaaflarını, gücün ahlakı nasıl aşındırdığını ve sessizliğin nasıl suç ortaklığına dönüşebildiğini gösterir. Bu yönüyle eser, her dönemde ve her toplumda yeniden okunmayı hak eden bir uyarı metnidir.
Kitabı okurken aldığım bazı notları da maddeler halinde eklemek isterim:
- “Dört ayak iyi iki ayak kötü”: bizden biri kötülük yapsa da iyidir; onlardan biri iyilik yapsa da kötüdür.
- “Jones’un geri gelmesini istemezsiniz değil mi?”: bu cümle her kullanıldığında hayvanlar biraz daha sessizleşiyor. Bu aslında bir soru değil, baskı cümlesi. Kötü ile daha kötü arasında hayvanlar(muhataplar) sıkıştırıyor. Seçim şansları yok aslında. Kabullenmek zorundalar. Bu aslında en çok işe yarayan iktidar aracıdır... Ayrıca bu cümleyle geçmişin korkusu daima canlı tutuluyor. *Korku varsa, itaat kolay olur çünkü.* *Geçmişin kötülüğü, bugünün yanlışlarını meşrulaştırmak için kullanılıyor.*
- “Snowball’un suçlanması”: sorumluluktan kaçmanın en kolay yolu, günah keçisi ilan etmektir. Napolyon, hatasını kabul etseydi otoritesi zedelenirdi. Düşman gösterdiği ve otoritesi güçlendi. Bunun için de Snowball biçilmiş kaftandır. Zaten hain ilan edilmişti önceden de, ortada yok, kendini savunamaz… *İktidar, yok olan düşmanı her şeye sebep olan hayalete dönüştürür.* *Sürekli bir düşman varsa içeride yaşananlar sorgulanmaz.* *En büyük trajedi hayvanların susturulması, kandırılması değil; alışmasıdır...*
- “Yel değirmeni?”: Hayvanlar için “ Şimdi çektiğimiz acı, yarın bitecek” vaadidir. Yeldeğirmeni hiç tamamlanmaz, sabır ister.” Gelecek vaadi, bugünkü adaletsizliği örtmek için kullanılır.” Hayvanlar bugünlerini fena eder, yarınları ise hep kaçaktır, belirsizdir. Yeldeğirmeni planıyla hayvanlar açlığı tolere eder, ayrıcalıkları sorgulamaz, liderliği doğal kabul ederler.”Büyük projeler çoğu zaman en çok emeği olanlara en az yarar.” Yeldeğirmeni umutla çalışan ama asla ulaşamayan kitlelerin sembolüdür. Ne kadar çok inanılırsa o kadar çok sömürülür. 
*İktidar değişti sanıldı, yüzler değişti; ama zulmün sesi hep aynı kaldı.*
·
32 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.