Yaşamak İçin Hiçbir Neden Yok ve Ölüm Bile Fazlalık
Var olmak için hiçbir neden yoktur, ama yine de buradayız.
Jean-Paul Sartre’ın Bulantı’sı, varoluşun çıplak ve acımasız yüzünü, süsü alınmış bir dünyanın ortasında, insanın eline bulaşan bir gerçeklik gibi bırakır. Bu roman ne bir hikaye anlatma telaşındadır ne de okuru teselli etmeye çalışır. Aksine, var olmanın kendisini suçüstü yakalar; insanı, nesneleri ve zamanı aynı karanlık sorgunun içine sürükler. Sartre burada, yaşamanın anlamını aramakla yetinmez; anlamın bizzat kendisinin iğrençliğini duyurur.
Her şey Roquentin’in yerdeki bir taşı almak istemesiyle meydana gelir. Basit, önemsiz, neredeyse refleks halinde yapılacak bir hareket… ama yapılamaz. Taşa dokunmak istemez. Çünkü artık dokunmak, masum bir temas değildir; var olanla yüz yüze gelmektir. Roquentin deli olduğuna inanacak durumda değildir, hatta bunun böyle olmadığını kesin olarak bilir. Yine de ortada bir bozulma vardır. Değişen kendisi mi, yoksa dünya mı? O, bütün bu değişimlerin nesnelerle ilintili olduğuna inanmak ister. Hiç değilse buna tutunur. Çünkü insan, anlamını yitirmiş bir dünyada, hiç olmazsa nedenini kaybetmemek ister. Bulantı, bir düşünceyle değil, bedenle başlar. Bu ilk sarsıntı, kafede bira içerken derinleşir. Bulantı artık tek bir nesneye ait değildir; hayata yayılır. Tatlar, kokular, sesler, yüzler… hepsi aynı ağırlıkla var olmaya başlar.
Yalnız yaşar. Yapayalnız. Kimseyle konuşmaz. İnsan yalnız yaşayınca, anlatmanın bile ne olduğunu unutur. Kelimeler, ancak bir başkasına yöneldiğinde anlam kazanır; oysa burada yönelinen kimse yoktur. Yalnızlık, bir eksiklik değildir artık; bir ortamdır. İçinde solunan, içinden çıkılamayan bir hal.
Yalnızca kütüphanede tanıştığı Otodidakt isimli karakter ile konuşur. Otodidakt, romanın en acımasız figürlerinden biridir. Kütüphanede kitapları alfabetik sırayla okuyan, insanlığa, ilerlemeye ve ahlaka körü körüne inanan bir adam. İnsan sevgisi vardır ama insanın varoluşuna dair hiçbir kavrayışı yoktur. “İnsanın, başka bir insandan, onu sevdiğinden daha çok nefret edemeyeceğini sanıyorum,” der; hümanizme tutunur. Ama bu tutunuş, bir düşünceden çok korkudur. Otodidakt, anlam bulamayan insanın, ahlak ve insanlık fikirlerine sığınması düşüncesini temsil eder.
Etrafında bir yığın nesne vardır: Masanın üstünde duran bira bardağı gibi. Gözlerine çarptıklarında içinden “Yeter artık, bıktım!” demek gelir. Çünkü nesneler çoğalmıştır. Fazla gelmeye başlamışlardır. Dünya, eşya bakımından zengin ama anlam bakımından noksandır. Nesneler insana dokunmamalıdır; çünkü onlar canlı değildir. Aralarında yaşar, onları kullanır, sonra yerlerine koyarız. Yararlıdırlar, hepsi bu. Oysa şimdi ona dokunuyorlardır. Çekilmez olan budur. Onlarla bağlantı kurmak korkutucudur. Sanki hepsi birer canlı hayvan gibi, sessizce varlıklarını dayatmaktadır.
Sürekli bir şeylere dokunmanın ne alemi vardır? Nesneler dokunulmak için yapılmamışlardır. Elini koltuğa dayar ama hemen çeker: Var olan bir şeydir çünkü. Nesnelerin bu kadar yakın olmalarına dayanamaz. Varoluş, mesafesizdir; kaçış bırakmaz.
Bu neşeli, akıllı uslu insan sesleri arasında yalnızdır. İnsanlar vakitlerini dertleşmekle, aynı düşüncede olduklarını anlayıp mutlu olmakla geçirirler. Tanrı aşkına, hep birlikte aynı şeyleri düşünmeye ne kadar da önem verirler. Çünkü ortak düşünce, varoluşun yükünü hafifletir. İnsan tek başına kaldığında, düşünceler ağırlaşır; çoğaldıkça değil, derinleştikçe boğar.
“Aynaya çok uzun süre bakarsan bir maymun görürsün.” Fazla uzun süre bakmıştır. Çünkü gördüğü, bir maymundan da beterdir. Yüz, artık bir kimlik değil, et parçasıdır. İnsan kendi suretine bile yabancılaşır. Aynı şekilde yaşam da yabancılaşır: Yaşarken başımızdan hiçbir şey geçmez. Dekorlar değişir, kişiler girer çıkar, hepsi bu. Başlangıçlar yoktur. Günler anlamsızca birbirine eklenir; sonu gelmeyen, tekdüze bir ekleniştir bu. Hayat bir hikaye değildir; sadece devam eden bir cümledir.
Yalnızdır ama kente inen bir ordu gibi yürür. Kalabalığın içinde, ama tek başına. Salona göz gezdirdiğinde gördüğü şey tam bir komedidir. Adamlar ciddi ifadelerle oturmuş, yemek yerler. Hayır, yemek yemezler: Üzerlerine düşen görevleri yerine getirmek için güçlerini pekiştirirler. Var olduklarını algılamamak için inat ederler. Hiçbiri, herhangi bir kimse ya da bir şey için gerekli olmadığını düşünmeye kalkışmaz. Çünkü bunu düşündükleri an, yere düşeceklerdir.
Bir an, şu gereksiz varoluşlardan hiç olmazsa birini ortadan kaldırmak için canına kıymayı düşünür. Ama ölüm bile fazlalık olacaktır. Çünkü o her zaman fazladır. Var olan her şey nedensiz ortaya çıkar, zavallılığı yüzünden varoluşunu sürdürür ve rasgele ölür. Varoluş, insanın sıyrılamadığı bir doluluktur.
Gülerek söyler: Hepimiz şurada o değerli varoluşumuzu sürdürmek için yiyip içiyoruz. Oysa var olmaya devam etmemiz için hiçbir ama hiçbir sebep yok. Bu cümle bir isyan değildir; bir tespittir. Otodidakt’ın hümanizmi bile bu tespitin yanında silikleşir. İnsan, başka bir insandan, onu sevdiğinden daha çok nefret edemez belki; ama bu da insanlığı kurtarmaz.
Salonun içi tiksintiyle dolar. Ne işi vardır burada? Ne diye kalkıp hümanizm üzerine konuşmuştur? Bu insanlar niçin buradadır? Neden yemek yerler? Var olduklarının farkında olmadıkları besbellidir. Çıkmak ister. Herhangi bir yere gitmek ister. Gerçekten kendi yerini bulacağı bir yere… ama onun yeri yoktur. Çünkü o bir fazlalıktır.
Eserin sonlarına doğru Otodidakt’ın, kütüphanede bir erkek çocuğa yaklaştığı (elini tutup okşadığı) fark edilir. Görevliler tarafından yakalanır, itilip kakılır, aşağılanır ve kütüphaneden atılır. Bu sahne özellikle sarsıcıdır çünkü: Otodidakt, roman boyunca insanlığa inanan, hümanist, düzenli ve “iyi” biri olarak sunulmuştur. Sartre, onu ahlaki bir çöküş anında göstererek, bu hümanizmin ne kadar kırılgan ve yapay olduğunu açığa çıkarır. Roquentin onu savunmaz; hatta içten içe tiksintiyle karışık bir acıma duyar. Roquentin’in bakışında Otodidakt, ne bir “canavar”dır, ne de masum bir kurban. O, anlam arayışında tutunacak bir şey bulamayan insanın, sonunda kendini de başkalarını da kirletmesinin bir örneğidir. Otodidakt, insanlığa olan inancının altında ezilir ve toplumdan dışlanarak silinir.
Dört yıl sonra Anny ile buluştuğunda, onun artık başkasıyla olduğunu ve geri dönmeyeceğini öğrenir. Anny sanki sadece bütün umutları kırmak için gelmiştir. Artık özgürdür. Ama bu özgürlük, bahçeler boyunca uzanan beyaz sokakta hissedildiğinde, ölüme benzer. Yalnız ve özgür… ama bu özgürlük, boşluktur.
Roquentin, Anny ile karşılaşmasından sonra kesin bir şey anlar: Geçmiş de, aşk da, bir zamanlar anlam yüklenen o “özel anlar” da işe yaramaz. Anny’nin savunduğu o fikir, yani hayatın belirli anlarda mühürlenebileceği düşüncesi çökmüştür. Çünkü hayat hiçbir anı sabitlemez; hiçbir anı ayrıcalıklı kılmaz. Zaman durmaz, anlam birikmez. Anny artık yorgundur, inançsızdır ve kendini tekrar eden ilişkilerin içinde sürüklemektedir. Daha da önemlisi, bir zamanlar savunduğu o “özel anlar” fikrine kendisi bile inanmıyordur. Bu yüzden Roquentin için Anny’nin sonu basit bir ayrılık değildir; bu, bir anlam ihtimalinin kesin olarak ölmesidir.
Romanın sonunda Roquentin bir kafede eski bir caz plağı dinler. Bu sahne çoğu zaman yanlış anlaşılır; sanki burada bir umut, bir kurtuluş iması varmış gibi okunur. Oysa Sartre burada umut değil, bilinçli bir kandırmaca gösterir. Plaktaki müzik düzenlidir; bir başlangıcı ve bir sonu vardır. Zamanın içinden seçilip çıkarılmıştır. Tam da bu yüzden hayat gibi değildir. Roquentin burada şunu fark eder: Hayat dayanılmazdır, çünkü biçimsizdir; sanat ise katlanılabilirdir, çünkü yalan söyler. Müzik varoluşu kurtarmaz, ona anlam kazandırmaz; yalnızca ona bir süreliğine katlanılmasını sağlar.
Bu noktada Roquentin bir kararın eşiğine gelir. Belki bir roman yazabilir. Belki o da bir şeyleri düzene sokabilir. Ama bu bir inanç değildir; bu, bilerek seçilmiş bir kaçıştır. Roquentin artık şunu açıkça bilir: Yazmak varoluşa anlam vermez, yalnızca anlamsızlığı örtbas eder ve bu örtbas etmenin ahlaki değil, estetik bir çözüm olduğunu kabul eder.
Anny ile plak arasındaki bağ tam da burada ortaya çıkar. Anny hayata anlam vermek istemiştir; “özel anlar” aracılığıyla zamanı dondurmayı hayal etmiştir. Plak ise zamanı gerçekten dondurur, ama yalnızca yapay olarak. Bu yüzden Anny kaybolur, plak kalır. Çünkü insan başarısız olur; sanat ise yalan söyleyebildiği için ayakta kalır.
Sartre’ın nihai darbesi romanın sonunda açıktır: Tanrı yoktur. Aşk kurtarmaz. İnsanlar güven vermez. Sanat bile yalnızca geçici bir uyuşturucudur. Ama buna rağmen insan yaşar. Bilerek. Anlamsız olduğunu bilerek. İşte Bulantı’nın gerçek sonu budur: Bir umut değil, bilinçli bir katlanma hali.
Artık Roquentin’i bu şehre bağlayan bir şey kalmamıştır. Tarih yazıları yazmıştır, evet; ama kendine ait bir roman da yazabilir. İnsanlar belki bir gün, “Bunu yazan Antoine Roquentin,” diyeceklerdir. Kafelerde vakit geçiren, kızıl saçlı bir adam… Onun hayatını da bir plak gibi düşüneceklerdir: değerli, neredeyse efsanevi. Oysa bu da bir yanılsamadır. Yine de tren Paris’e doğru kalkacaktır. Roman burada biter. Çünkü varoluş devam eder. Nedensiz. Sessiz. Fazla.
·
128 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.