Ursula K. Le Guin – Mülksüzler | İncelemeEdebiyat
Mülksüzler, iki gezegenin hikâyesi değildir; iki olabilirlik iddiasının karşı karşıya getirilmesidir. Açılıştaki harita, bir coğrafya sunmaz; bir soru sorar:
Aynı insan türü, farklı koşullarda nasıl başka ahlaklara, başka doğrulara ve başka körlüklere dönüşür?
Anarres ve Urras, iyi–kötü karşıtlığı olarak kurulmaz. Le Guin’in asıl rahatsız edici hamlesi tam buradadır: Okura rahat bir taraf seçme imkânı vermez. Anarres zorunlu eşitliğin, Urras mülkiyet ve bolluğun temsilidir; fakat romanın sorduğu soru “hangisi daha adil?” değil, “hangisi kendine daha az yalan söylüyor?” sorusudur. Çünkü Mülksüzler, sistemleri idealleriyle değil, dogmalarıyla teşhir eder.
Roman hiçbir zaman “anarşizm iyidir” ya da “kapitalizm kötüdür” demez. Onun yaptığı şey daha sinsi ve daha zekicedir:
Her sistemin, kendi ilkelerini kutsallaştırarak düşünmeyi nasıl askıya aldığını gösterir. Bu yüzden “Odocu” kelimesi romanda yalnızca bir etik tanım değildir; zamanla bir etik etiketine, hatta bir düşünce ikamesine dönüşür. “Özgürlük adına konuşan ama özgürlüğü tanımlama tekelini elinde tutan” figürler, Anarres’in iç çelişkisini oluşturur. Le Guin şu soruyu bilinçli olarak cevapsız bırakır:
Odoculuk bir devrim midir, yoksa devrimin donmuş hâli mi?
Bu sorunun merkezinde Shevek vardır.
Shevek ilk bakışta dağınık, uyumsuz, hatta beceriksiz görünür. Bu bir karakter kusuru değil, bir teşhistir. Topluma uymayan zekânın dışarıdan nasıl algılandığını gösterir Le Guin. Shevek bir astrofizikçidir; ama asıl tehlikesi teknik bilgisinde değil, düşünme biçimindedir. O, doğru gibi görünen akıl yürütmelerin gerçeği nasıl felç edebileceğini çok erken fark eden bir zihindir.
Çocuklara anlattığı taş–ağaç sahnesi (Zeno paradoksu uyarlaması) bunun ilk açık göstergesidir. Burada mesele fizik değildir. Taşın çarpıp çarpmaması değil; aklın kendi kurallarıyla apaçık gerçeği nasıl inkâr edebildiği gösterilir. Mantık kusursuz işlediğinde bile sonuç hareketsizlik olabilir. Bu sahne, Anarres’in ideolojik kilitlenmesinin küçük bir provasıdır:
Özgürlüğe her seferinde yarım adım yaklaşırsan, eşitliği sonsuza kadar bölüp ertelersen, her şey tutarlı görünür ama hiçbir yere varılmaz.
Roman boyunca karşılaşılan yarı-teknik formüller (örneğin Tₛ / 2R = 0) de bu yüzden “yanlış”tır. Bilimsel hata değil, kavramsal bir ifadedir bu. Le Guin burada şunu ima eder:
Sorun evrende değil, onu açıklamak için kullandığımız dilde.
Anarres’in çıkmazı da aynıdır: Her şey mantıklı, her şey tutarlı, ama sonuç sıfırdır. Hareket yoktur.
Shevek’in Urras’ta yaşadığı epistemik kriz bu noktada derinleşir. Genel zaman kuramı meselesinde metinde görülen “vardı / yoktu”, “biliyordu / bilmiyordu” çelişkileri bir yazım kusuru değildir. Bunlar Shevek’in ahlak–bilgi–iktidar üçgeninde kilitlenmiş hâlinin bilinçli bir yansımasıdır. Kuram neredeyse doğrudur; ama “neredeyse”, Shevek için kabul edilemezdir. Bu yüzden ne Sabul’un prestij ve tanınma teklifini kabul eder ne de kuramı Anarres’te yayımlar. Denklemleri yakması masum değildir; ama bu bir sahtekârlık değil, bilginin yanlış bağlamda silaha dönüşmesinden duyulan etik korkudur.
Shevek’in suçu yalan söylemek değil; ahlaki saflığı bilgi üretiminin önüne koymasıdır.
Bu noktada romandaki acı pasajı belirleyici olur. Shevek burada toplumsal acı ile varoluşsal acıyı ayırır. Açlık, adaletsizlik, baskı önlenebilir; ama ölüm, fanilik ve bilinçten doğan acı önlenemez. Bir toplum yalnızca gereksiz acıyı azaltabilir. Var olmanın bedelini ortadan kaldıramaz. Bu, Anarres ideolojisine yöneltilmiş sessiz ama sert bir eleştiridir. Acıyı inkâr eden her sistem yalan söyler. Ancak Le Guin burada da kolay bir bilgelik sunmaz: Acıyı kabullenmek, bilgelik mi; yoksa değişimi erteleyen rafine bir kabulleniş mi? Roman bu soruyu okurun eline bırakır.
Zaman meselesi, romanın hem içeriğinde hem yapısında kilit rol oynar. Shevek’in “zaman hem doğrusal hem döngüseldir” cümlesi, kitabın anahtarıdır. Bu bir çelişki değil, bir diyalektiktir. Romanın ileri–geri yapısı (Urras’ta şimdi, Anarres’te geçmiş) bu fikri anlatmaz; uygular. Le Guin zamanı anlatmaz, zamanı taklit eder. Olaylar düz ilerlemez ama anlamsız da değildir; birbirini tamamlayan halkalar gibi genişler. Tıpkı toplumlar gibi.
Finalde Shevek’in Terran Büyükelçiliğine sığınması, politik bir kaçıştan çok felsefi bir kırılmadır. Ne Anarres’e ne Urras’a ait olmayı seçer. Bilgisini tek bir tarafa vermez; Ekumen aracılığıyla herkese açmak ister. Roman bu yüzden zaferle bitmez. Anarres düzelmez, Urras kurtulmaz, ütopya kurulmaz. Ama bir imkân doğar. Le Guin çözüm sunmaz; kapı aralar.
Mülksüzler akıcı bir roman değildir; bilinçli olarak değildir. Okuru yorar, durdurur, geri döndürür. Pasajlar tekrar tekrar okutulur. Bu bir kusur değil, yöntemdir. Le Guin okuru kollamaz; emek talep eder. Zihni, ama doğru yerde yorar: özgürlükte, mülkiyette, bilgide, zamanda. Fizik burada süs değil, toplumsal eleştirinin dilidir. Ana karakterin fizikçi olması rastlantı değil, yapısal bir zorunluluktur.
Sonuçta Mülksüzler, cevap veren bir roman değil; düşünmeyi rahat bıraktırmayan bir romandır. Aldığı ödüller, gördüğü ilgi tesadüf değildir. Ama asıl değeri şuradadır:
Okur kitabı bitirdiğinde rahatlamaz.
Sadece daha dikkatli düşünmeye başlar.
·
69 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.