Korku rejimi ve insan ruhunun çöküşüEdebiyat
Sovyet İttifakı’nda her sokağın, her evin, her makam odasının ölüm koktuğu; ölüm emirlerinin, “Halk düşmanı!” ihbarlarının nereden geleceği bilinmeden yaşandığı bir dönemi anlatır Ölüm Hükmü. Bu roman, dönemin psikolojik ve felsefi boyutlarını siyasi gerçeklikle birleştirerek edebiyatın en sarsıcı ve en güçlü yapıtlarından biri hâline gelir.
1937–1939 Stalin terror yıllarında insan hayatı, değeri bir tavuk başıyla eşdeğer görülen bir nesneye çevrilir. Kanıta ihtiyaç duymayan suçlamalar, olmayan kanıtların kolayca “üretilmesi”, Stalin rejiminin ruhsuz, inançsız ve bu nedenle her şeyi yapmaya hazır bir insan tipi yaratması… Ölüm korkusu ve “halk düşmanı damgası” insanların satkınlığa, ihanet etmeye, yalakalığa alışmasına; rüşvet kültürünün temellerinin atılmasına yol açar. Bu temel, aradan yüz yıl geçmesine rağmen bugün hâlâ Azerbaycan da dahil olmak üzere pek çok eski Sovyet ülkesinde bir virüs gibi yaşamaya devam eder.
“Mutlu ve müreffeh Sovyet yurdunda” bütün yazılar kahraman yaratmalı, tüm eserler tipik Sovyet neferini övmeli, kolhoz düzeninin “başarılarını” anlatmalıydı. Toplantılarda, doğum günlerinde Stalin ve Mir Cafer Bağırov için övgüler dizmek zorunluydu. Bunu yapmayanlar hemen “halk düşmanı” ve “terörist” ilan edilirdi. Evinde Arapça ya da Türkçe kitap bulunduranlar “gerici, panislamist, Türk casusu” diye suçlanır, çoğu kez kurşuna dizilirdi.
Okul müdürü Elesger öğretmenin on yaşındaki kızı Arzu’nun doğum gününde öğretmenler bir araya gelir. Yalaka Hıdır öğretmenin defalarca Stalin ve Bağırov şerefine “sağlık” istemesi, Hüsrev öğretmeni Hadrut’ta taundan ölen ve gözleri önünde ateşe atılan ailesini hatırlatır. Bu ölümlerin suçlusu Hüsrev öğretmene göre Bağırovdur ve Hüsrev öğretmen istemsizce bu sağlığa karşı çıkar. Tehlikenin farkına vardığında ise artık çok geçtir. Bu küçücük itiraz, Hıdır’ın yalakalığı ve Elesger öğretmenin “durumu yukarıya bildirmek zorunda kalışı” yüzünden orada bulunan herkes için felakete dönüşür. Hepsi “terörist” ilan edilir ve kurşuna dizilir; yalnızca Hüsrev öğretmen 17 yıl sürgüne gönderilir. Romanda terör döneminden durgunluk dönemine kadar yaşayabilen tek kişi odur ve onun üzerinden geçmişin ağırlığını hâlâ sırtında taşıyan insanların hikâyesi okunur.
Romanı sıradan bir siyasi-toplumsal anlatı olmaktan çıkaran şey, onun derin psikolojik ve felsefi boyutudur. Elçin, serbest çağrışım yöntemiyle kahramanlarının bilinçaltına iner; onların gerçeklik algısını parçalı, yoğun ve son derece etkili sahnelerle verir. Okur, neredeyse bütün karakterlerin zihnini bu şekilde doğrudan okur.
Sovyet bataklığının en karanlık yeri ise romanın ünlü “Tilki Geldi Mezarlığı”dır. Bu mezarlığın müdürü Abdül Gafarzade - rüşvetin, zorbalığın, kirli işlerin, hatta ölü soyuculuğunun cisimleşmiş hâlidir. Oğlunun mezarının altına sakladığı serveti, Bakü’nün bütün karanlık insanlarıyla iş tutarak büyütür. Mezardaki ölülerin altın dişlerini sökmeyi bile düşünür; bu suçun cezası yalnızca iki yıldır. Ona göre yüz kilo altının yanında iki yılın hiçbir değeri yoktur.
Bu mezarlığın havası öylesine boğucudur ki, tazı bile orada nefes alamaz hâle gelir ve ardına bile bakmadan kaçar. Uzun süre aç, susuz, insan zorbalığına maruz kalarak dolaşır. Ölüm kokan, ihanet kokan, yalakalık kokan bu şehirde yaşamanın anlamı kalmadığını düşünür ve intihara yönelir. Tazının gözünden şehri okumak ise insanın içini paramparça eden bir acıya dönüşür…
"Aslında esas hakikat öldükten sonra ortaya çıkacaktı" diyen Elçin, ufak da olsa umut içerisindedir ve Abdül Gafarzadenin kanser oluşunu okura göstererek, bu düzenin kırılacağına işaret ediyor.
Roman'ın en önemli özelliği, karakterlerin hem iyi, hem kötü yanlarının olmasıdır. Ve karakter işleyişi zamanı sanki bir taraftan Rus yazarlar, diger taraftan Fransız yazarlar Elçin'in kalemini tutmuşlar. Bu güzel sanat örneğinin okunması gerekir.
Her zaman kitapla kalın.
··
1 +1'leme
·188 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.