İnsan kalmanın son cephesi
Hayatımızın birçok döneminde sandalyeye oturtulmuş gibiyizdir; zamanla sandalyenin ayakları fark ettirmeden çürümeye başlar. Çöküş gürültüyle gelmez. Önce küçük bir sallantı, sonra alışılan bir dengesizlik hâline dönüşür. O ayaklar, toplumun en alt tabakasıdır: çürümenin ilk temas noktası. Çünkü yoksulluk en önce oraya siner. Sırta düşen yağmur taneleri gibidir; tek tek masumdur ama süreklilik kazandığında insanı diz çöktürür, ahlakı değil hayatta kalma refleksini öne çıkarır ve en adi suçları bile “zorunluluk” kılığına sokar.
Bu çürümenin eleştirisi tek bir zümreye indirgenemez. Orhan Kemal’in hedefinde bireyden çok onu kuşatan yapı vardır: siyasi zulüm, coğrafyanın kader diye dayatılan sertliği, kokuşmuş gelenekler, eğitimsizlik ve sınıfsal körlük. Hepsi birlikte insanı yavaş yavaş içten kemiren bir düzene dönüşür. Ayaklar dökülürken birey düştüğü anda tamamen yok olmaz; hâlâ tutunacak bir şeyler arar. Acıya, hatıraya, bir isme, bir unvana… Kendine dair anlattığı hikâyeye. Çünkü insan, her şeyini kaybedebilir ama kendini nasıl tanımladığını kaybettiği an gerçekten biter.
Bu yüzden 72. Koğuş’ta düşen herkes aynı biçimde düşmez. Kimi Bibo gibi insanlığının kurtlanmasına engel olamaz; kötülükten değil, açlıktan ve aşağılanmaktan çürür. Kimi, başkasının karnını doyururken onun ceketini sırtından alacak noktaya gelir; burada ahlak yıkılmaz, sadece pazarlığa açılır. İyilik bile ancak bir karşılığı varsa mümkündür. Orhan Kemal, yoksulluğu yüceltmez; merhametin de bir sınıf lüksüne dönüşebileceğini gösterir.
Fatma’nın alayları bu dünyanın dilidir. Gülüş, neşeden değil savunmadan doğar. Aşağılamak, ezilmeden önce ezmenin son aracıdır. Bu nedenle Fatma acımasız değil, acıyla biçimlenmiştir. Vahşet burada bireysel bir tercih değil, süreklilik kazanmış bir ruh hâlidir.
Ve Kaptan Ahmet… Onu ayakta tutan şey bedeni değil, kaptanlığıdır. O unvan ne karnını doyurur ne de koğuşu ikna eder ama kendisini insan olarak hatırlamasını sağlar. Bu, bir statü meselesi değil, varoluşsal bir direniştir. 72. Koğuş’ta tekil savaş tam da burada başlar. Toplum değişmez, sistem iyileştirmez, koğuş dönüşmez; fakat bazı insanlar tamamen çözülmemek için son bir cephe kurar. Silah vardır ama şarjör bitmiştir. Buna rağmen tetiğe basma iradesi hâlâ insanca bir eylemdir.
İkinci Dünya Savaşı yıllarında cezaevinde geçen bu anlatı, bir mekândan çok bir dönemin mikrokozmosudur. Açlık, hastalık, soğuk ve çaresizlik ahlaki çizelgeyi siler; suç ile masumiyet arasındaki sınır belirsizleşir. Dönemin “ıslah” anlayışı bireyi kazanmak yerine onu daha da öğütür. Ceza, insanı dönüştürmez; yalnızca çürümeyi hızlandırır.
Bu romanda amaç kazanmak değildir. Amaç, kaybederken eksilmemektir. Umuda dair neredeyse hiçbir şey yoktur; çünkü umut, o soğuk koğuşta birçok can gibi çoktan donarak ölmüştür. Geriye kalan tek şey şudur: İnsan, her şey elinden alındığında bile tamamen vazgeçmeyebilir. Ve Orhan Kemal’in sessiz ama ağır cümlesi tam da burada yankılanır: insan kalmak, bazen başlı başına bir direniştir.
·
54 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.