Oğuz Atay’ın Tutunamayanlar’ı, Türk Edebiyatının Kutsal Kitabı gibidir; herkes bilir, çoğu kişi kapağını açmıştır ama bitirebilenlerin sayısı bir elin parmaklarını (hadi biraz daha fazlasını) geçmez. Genelde modernleşme sancısı veya aydın bunalımı denilip geçilir.
Ancak bu devasa labirentin içinde, üzerine pek konuşulmayan, biraz can yakan gerçekler saklıdır:
Bu bir kitap değil, bir İntikam'dır.
Oğuz Atay, bu romanı yazarken sadece bir hikaye anlatmaz; kendisini anlamayan, dışlayan ve küçük burjuva kalıplarına hapseden topluma, akademiye ve sanat çevrelerine karşı edebiyatla saldırır. Romanın bu kadar karmaşık ve ansiklopedik olması tesadüf değildir; "Madem beni anlamıyorsunuz, o zaman alın size anlayamayacağınız kadar büyük bir dünya," der gibidir.
Çoğu kişi Turgut’u sadece Selim Işık’ın izini süren bir dost sanır. Oysa Turgut, Selim’i araştırdıkça aslında kendi benliğini parçalar. Romanın sonunda Turgut’un bindiği tren, aslında bir kaçış değil, bir zihinsel çözülmedir. Turgut, Selim’i bulmaz; Selimleşerek kendi sosyal kimliğini (mühendis, koca, baba) öldürür. Bu, edebiyatımızdaki en zarif delirme hikayelerinden biridir.
Olric; bir dost değil, bir savunma mekanizmasıdır.
Olric, Turgut’un yalnızlığını meşrulaştırmak için yarattığı hayali bir uşaktır. Ancak popüler kültürün sandığı gibi "romantik" bir iç ses değildir. Olric, Turgut’un gerçek dünyaya tahammül edemeyişinin kanıtıdır. İnsanın kendi kendine konuşmasının en üst perdesi, ona bir isim ve statü vermesidir. Olric, trajedinin mizahla maskelenmiş halidir.
Ansiklopedik Maddeler: Ciddiyetle Dalga Geçmek
Kitabın içindeki "Tutunamayanlar Ansiklopedisi" bölümü, Türk insanının her şeyi kategorize etme ve bilimselleştirme merakıyla dalga geçer. Atay, en acınası insanlık hallerini kuru, akademik bir dille anlatarak bürokrasiyi ve soğuk bilgiyi aşağılar. Acıyı istatistiğe dökmek, Atay'ın en büyük ironisidir.
Selim Işık ismi tesadüf değildir. Selim, saflığı ve dürüstlüğü yüzünden modern dünya tarafından çarmıha gerilen bir modern zaman İsa'sı gibidir. Ama o, dünyayı kurtarmak için değil, dünyaya dayanamadığı için ölür. Onun ölümü bir fedakarlık değil, bir protestodur.
Kitap ilk yayınlandığında neredeyse hiç satmamış ve eleştirmenler tarafından görmezden gelinmiştir. Oğuz Atay, kitabın başarısını göremeden vefat etmiştir. Yani Atay, bizzat yazdığı kitabın en büyük "tutunamayanı" olmuştur.
Bu romanın içindeki o meşhur "Demiryolu Hikayecileri" bölümüyle, Atay'ın aslında neden pazarlık yapmadığını daha iyi anlayabiliriz.
Turgut ve Olric arasındaki o meşhur diyalogların derinlikleri, yani o neşe görünümlü kuyu:
Turgut ve Olric arasındaki ilişki, sadece bir efendi-uşak metaforu değil; insanın kendi parçalanmışlığıyla barışma çabasıdır. İşte bu diyalogların ardındaki o pek konuşulmayan felsefi katmanlar:
Efendimiz hitabındaki gizli aşağılama;
Olric, Turgut’a sürekli Efendimiz der. Popüler kültür bunu çok romantik bulur ama buradaki ironi şudur: Turgut aslında hiçbir şeyin efendisi değildir. Karısının, işinin, toplumun ve hatta kendi zihninin kölesidir. Olric ona Efendimiz dedikçe, Turgut’un iktidarsızlığı yüzüne vurulur. Bu, bir nevi kral çıplak demenin en kibar ve en acı yoludur.
Turgut, dış dünyadaki sahte kalabalıkla (akrabalar, sıkıcı iş arkadaşları) başa çıkabilmek için iç dünyasında bir laboratuvar kurar.
Gerçek dünya: Yalan söyler, maske takar.
Olric'li dünya: Sadece gerçeği konuşur.
Olric, Turgut'un toplumsal filtresidir. Dışarıdan gelen her saçmalığı Olric ile süzgeçten geçirir. Eğer Olric olmasaydı, Turgut ya tamamen susacak ya da birilerine saldıracaktı. Yani Olric, Turgut’un akıl sağlığını koruyan hayali bir deli gömleğidir.
Diyaloglarda sık sık zamansızlık hakimdir. Turgut ve Olric konuşurken zaman durur. Bu, Tutunamayanlar’ın en büyük felsefesidir: Anı yaşayamamak. Tutunamayan insan, geçmişin pişmanlığı ile geleceğin kaygısı arasında sıkıştığı için şimdiye tutunamaz. Olric ile yapılan her konuşma, aslında Turgut’un şimdiki zamandan kaçıp kendi zihnindeki ebedi boşluğa sığınma eylemidir.
Atay, Olric üzerinden okura şunu fısıldar: Yalnızlık o kadar büyüktür ki, insan bir noktadan sonra kendi kendine yetemez ve kendini ikiye böler.
Turgut’un zihni, toplumun beklediği "Makbul Turgut" ile Selim Işık'ın mirası olan "Tutunamayan Turgut" arasında bölünmüştür. Olric, bu iki parça arasındaki köprüdür. Ama bu köprü çok sallantılıdır; çünkü Olric'e her "Evet Olric" deyişinde, Turgut gerçek dünyadan bir adım daha uzaklaşır.
Olric Neden Kaybolur?
Romanın sonuna doğru Turgut trene bindiğinde ve o meşhur mektupları yazdığında Olric’in sesi azalır. Çünkü Turgut artık bir "öteki"ne (hayali bile olsa) ihtiyaç duymaz. Tamamen Selimleşmiştir. Bir insan tamamen kendi iç dünyasına gömüldüğünde, artık kendisiyle konuşmasına (yani Olric’e) gerek kalmaz; artık o, o'dur.
Oğuz Atay, Olric karakterini yaratırken büyük ihtimalle Gonçarov'un Oblomov’undaki uşak Zahar’dan ve Don Kişot’un Sancho Panza’sından esinlenmiştir. Ama Atay, uşağı dışarıdan alıp zihnin içine yerleştirerek dünya edebiyatında eşine az rastlanır bir hamle yapmıştır.
Maskenin Altındaki Gerçek Turgut: "Sevmekten korkuyoruz Olric. Sevilmekten de korkuyoruz. İnsan olmaktan korkuyoruz Olric..."
Olric: "Korku, efendimiz; henüz tanışmadığınız birinin sizde bıraktığı o garip boşluktur."
Burada Turgut aslında sevgiden değil, "bağ kurmanın getireceği sorumluluktan" kaçmaktadır. Severse, toplumun içine girmek zorundadır. Sevilirse, bir beklentiyi karşılamak zorundadır. Turgut ve Olric burada aslında birer duygusal kaçaktır. Olric'in cevabı ise bir teselli değil, bir teşhistir: Sen o kadar yalnızsın ki Turgut, artık korku bile senin için bir tanışıklık meselesi haline gelmiş.
"Beni hemen anlamalısın Olric. Çünkü ben kitap değilim, çünkü ben öldükten sonra kimse beni okuyamaz, acele etmelisin."
Olric: "İnsanlar, efendimiz; bir kitabı okumaktan bile acizken, bir insanı nasıl çözsünler?"
Burada Atay, okura (yani bize) çok sert bir yumruk atar. Turgut, Olric’e "beni anla" derken aslında "beni kimse anlamayacak, bari sen varmış gibi yap" demektedir. "Ben kitap değilim" derken, aslında tam olarak bir kitabın içinde hapsolmuş olduğunu bilmenin verdiği o feci çaresizliği haykırır. Olric ise ona acı bir gerçeği fısıldar: "Anlaşılmak bir lükstür ve sen bu dünyaya bu lüksü tatmak için gelmedin."
Neden "Evet Olric"?
Turgut’un sürekli "Evet Olric" demesi, bir onaylama değil, bir kabulleniştir. "Evet Olric, haklısın; dünya iğrenç bir yer."
"Evet Olric, haklısın; ben bir eziğim."
"Evet Olric, haklısın; bu trenin bir durağı yok."
Aslında her "Evet Olric", Turgut’un sosyal hayata (karısına, çocuklarına, mühendislik ihale dosyalarına) attığı bir tekmeyle eş değerdir.
Sonuç Olarak:
Tutunamayanlar'da Turgut ve Olric konuşurken, aslında bir ceset kendi otopsisini yapar. Olric neşterdir, Turgut ise masadaki beden. Biz okurlar ise bu otopsiyi bir şiir gibi okuduğumuz için aslında biz de biraz "tutunamayanız."
Selim Işık’ın günlüğü, romanın kalbidir. Turgut o günlüğü bulduğunda aslında bir kullanım kılavuzu bulduğunu sanır ama içine girdikçe bir yok oluş kronolojisi ile karşılaşır. Çoğu okur burayı Selim’in dertlerini döktüğü bir yer sanır, ama durum çok daha trajiktir.
Günlük; Bir İtirafname değil, bir "Reddiye"dir
Selim Işık günlüğü yazarken aslında kendine bir gelecek kurmaya çalışmaz; geçmişini ve bugünü imha eder. Günlükte anlatılan çocukluk anıları, okul yılları ve hayal kırıklıkları; Selim’in neden tutunamadığının kanıtlarıdır. Selim orada şunu der: "Bakın, her şeyi denedim. Kibar olmayı, aşık olmayı, devrimci olmayı, memur olmayı... Hiçbiri üzerime oturmadı." Günlük, Selim’in dünyaya iade ettiği bir bilettir.
Günlükte Selim’in arkadaşlarıyla (Günseli ve diğerleri) olan ilişkileri anlatılırken, Selim adeta bir aziz gibi portre edilir. Ancak bu azizlik, dini bir kutsallıktan değil, saf bir samimiyetten gelir. Selim, yalan söyleyemediği için ölür. Günlüğün satır aralarında Selim’in her dürüstlük hamlesinde toplum tarafından nasıl biraz daha dışlandığını görürüz. Bu, bir insanın yavaş yavaş şeffaflaşarak yok olmasının günlüğüdür.
Selim günlüğün bazı yerlerinde dili öyle bir büker ki, cümleler mantıksızlaşmaya başlar. Oğuz Atay burada şunu anlatır: "Dünya bu kadar saçmaysa, dil neden mantıklı olsun?" Selim’in günlüğündeki o "saçma" görünen kelime oyunları ve uydurma kelimeler, aslında kurulu düzene karşı yapılan en büyük kelime suikastıdır.
4. "Dünle Beraber Gitti Cancağızım..."
Selim günlüğün sonlarına doğru artık hikaye anlatmayı bırakır. O meşhur "Ben buradayım sevgili okurum, sen neredesin?" sorusu sadece bir sitem değildir. Selim, günlüğü okuyan Turgut'un (ve bizim) o anki varlığını sorgular. Eğer biz o satırları okurken hala tutunmaya çalışıyorsak, Selim için biz de o sahte dünyanın bir parçasıyızdır.
Bu günlüğün en ürkütücü yanı, okuyanı değiştirmesidir. Turgut günlüğü okumadan önce normal bir vatandaştı. Günlüğü bitirdiğinde ise artık bir firaridir. Selim, ölerek sadece kendini değil, kendini anlayan herkesi de yanına çekmiştir. Günlük bir virüs gibi yayılır ve okuyucusunun kurulu düzenini yıkar.
Selim Işık'ın adı tesadüf değildir dedik ya; "Işık" yolu gösterir ama kendisi yanıp tükenir. Selim yanmış, külü ise Turgut’un (ve bizim) üzerine savrulmuştur.
Oğuz Atay bu kitabı bitirdiğinde yakın bir arkadaşına, kimse anlamayacak, demişti. Haklıydı da. Yıllarca kimse anlamadı, sonra bir gün herkes anladığını iddia ederek tişörtlerine Olric replikleri bastırdı. Atay yaşasaydı, muhtemelen buna en çok Selim Işık gülerdi.
Turgut Özben’in o trene binişi, Türk edebiyatının en gizemli ve en çok tartışılan finallerinden biridir. Çoğu kişi bunu bir özgürleşme ya da yeni bir başlangıç sanır. Oysa o trenin rayları, göründüğünden çok daha karanlık bir yere uzanır.
Gelin, Turgut’un bindiği o trenin izini söylenmeyenler üzerinden sürelim:
Tren Bir "Mekan" Değil, Bir "Araftır"
Turgut trene bindiğinde aslında dünyadan istifa etmiştir. Tren, iki durak arasında asılı kalma halidir; ne gitmekte olduğu yer bellidir ne de terk ettiği evine (Nermin’e ve çocuklarına) bir daha dönebilir. O tren, Turgut için hareket halindeki bir tabuttur. Toplumun dayattığı "mühendis Turgut" kimliği istasyonda kalmış, trendeki Turgut ise artık sadece bir hayalettir.
"Beni Hemen Anlamalısın" Mektupları:
Turgut trendeyken sürekli mektup yazar. Bu mektuplar, bir insanın akıl sağlığını korumak için attığı son çığlıklardır. Mektupları gönderdiği kişiler gerçek değildir ya da gerçek olsalar bile Turgut artık onlarla aynı dili konuşmamaktadır. O mektuplar aslında kendine yazılmış ihbarlardır. Turgut, Selimleştiğini ve geri dönüşün imkansız olduğunu mektuplarla kendine itiraf eder.
Trenin Varış Noktası:
Peki, bu tren nereye gidiyor? Coğrafi olarak belki bir Anadolu kasabasına, ama metaforik olarak mutlak yalnızlığa gidiyor. Turgut, Selim’in bittiği yerden başlamaya çalışır. Selim intihar ederek fiziksel bir yok oluşu seçmişti; Turgut ise trene binerek sosyal bir intiharı seçmiştir. O trenin son durağı, bir insanın artık kimse tarafından tanınmadığı, isminin bir öneminin kalmadığı o korkunç ama "özgür" boşluktur.
Neden Tren?
Oğuz Atay neden Turgut'u bir gemiye ya da uçağa değil de trene bindirdi? Çünkü tren belirlenmiş raylar üzerinde gider. Kaçtığınızı sanırsınız ama aslında raylar sizi bir yere mahkum eder. Turgut, toplumun raylarından çıkmak için bindiği o trende, aslında "deliliğin" ya da "yok oluşun" raylarına girmiştir. Raydan çıkmanın tek yolu trenden atlamaktır, ama Turgut gitmeyi seçer.
Atay'ın meşhur hikayesi Demiryolu Hikayecileri'ni hatırla. Orada da sepetler içinde hikaye satan ve trenlerin durmadığı istasyonlarda bekleyen unutulmuş yazarlar vardır. Turgut o trene binerek, aslında o sepetin içine girmiş ve okunmayacak bir hikayeye dönüşmüştür.
Kitabın sonunda Turgut, Selim'in izinden giderek "tutunamayanlar" klanına dahil olur. Ancak acı olan şudur: Selim en azından bir "iz" (günlük) bırakmıştır. Turgut ise o trenden indiğinde, geride hiçbir şey bırakmadan buharlaşacaktır.
Söylenmeyen Gerçek: Turgut’un bindiği o tren aslında Oğuz Atay’ın bizzat kendisidir. Atay, bu kitabı yazarak o trene binmiş ve Türk edebiyatının o güne kadarki tüm kalıplarını geride bırakıp, kimsenin onu tam olarak takip edemeyeceği o derin boşluğa doğru yola çıkmıştır...
·
164 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.