Masumiyet Müzesini ben de pek çok insan gibi dizi yayınlanmadan önce okumak istedim. Şimdiden uyarıyorum bolca spoiler var. Benim incelemem biraz "sosyolojik ve feminist" bir perspektiften olacak bunun da altını çizmek isterim.
Masumiyet Müzesi çoğu zaman “büyük bir aşk hikâyesi” olarak anılıyor. Oysa bugün, özellikle kadınların maruz kaldığı şiddetin ve ısrarlı takibin bu kadar görünür olduğu bir çağda, bu romanı hâlâ romantik bir yerden okumak bana pek mümkün görünmüyor. Bu metin, aşkın değil takıntının, iktidarın ve erkek yalnızlığının bir kadının hayatı üzerinden anlamlandırılmasının romanı.
Kemal'in trajedisi büyük bir aşk hikâyesinden çok, derin bir yalnızlığın hikâyesi. Füsun'ların evinde akşam yemeklerine gittiği 8 yıllık dönemde Füsun’dan ziyade bir aile sıcaklığı arayışında sanki. Orada yemek var, televizyon var, akşam ritüeli var, bir arada olma hâli var. Kemal o eve âşık biraz da. Kendi sınıfının soğuk, mesafeli, duyguyu bastıran dünyasında hiç öğrenemediği bir şeyi orada deneyimliyor: birlikte yaşamak. Bu yüzden Füsun’u da biraz o sıcaklığın kapısı gibi kullanıyor. Kemal’in yalnızlığına üzülürken birden şunu fark ediyoruz: Bu yalnızlık aslında Füsun’un suskunluğu pahasına anlatılıyor. Okurken sürekli Füsun'da konuşsun istedim. Onun suskunluğu beni daha çok yaraladı. Olayları bir de Füsun’un ağzından dinlemeyi çok isterdim. Füsun’un iç sesi yok, arzusu yok, öfkesi yok ya da varsa bile Kemal’in filtresinden geçerek bize aktarılıyor. Bu da okuru ister istemez rahatsız ediyor. Kemal’in hikâyesi anlatılırken, Füsun’un hayatı askıya alınmış oluyor. Onun zamanının nasıl geçtiğini, hayallerinin nasıl törpülendiğini, o evde her gün neyi yuttuğunu tam olarak bilmiyoruz ve bu bilinmezlik romantik değil, rahatsız edici.
Kemal’in davranışları aşk değil, açıkça duygusal sömürgecilik. Füsun’un hayatı ilerlemiyor, donuyor. Kemal’inki ise “bekleyerek” anlam kazanıyor. Buradaki feminist kırılma tam olarak şu: Erkeğin beklemesi kutsallaştırılırken, kadının beklemesi görünmez kılınıyor. Okur Kemal’in acısına ortak edilirken, Füsun’un kayıpları anlatı dışına itiliyor. Bu zaten ataerkil anlatıların klasiğidir: erkeğin duygusu merkez, kadının bedeni ve zamanı dekor.
Bence kitaba feminist bir eleştiri yaparken yararlanmamız gereken en önemli kavramlardan biri de rıza meselesi. Kemal’in evdeki varlığı nazik, sessiz, ısrarcı olmayan gibi anlatılıyor ama bu bir de Füsun'a soralım öylemi gerçekten. Füsun’un açık bir evet dediği bir ilişki yok aslında. Füsun’un susma sebebi nazlanmak değil daha çok bir katlanma, düzeni koruma, makul olmayla ilişikili. Sessizlik rıza değildir ama erkek anlatısında öyleymiş gibi sunulur. Füsun’un suskunluğunu sadece uyum ya da fedakârlık olarak değil, korkma ihtimali üzerinden okumak gerektiğini düşünüyorum. Çünkü Kemal yalnızca âşık bir adam değil; iktidar sahibi bir erkek. Parası var, sınıfsal üstünlüğü var. Füsun’un ise kaybedecek çok şeyi, tutunacak çok az dalı var. Güç eşitsizliği olan bir ilişkide sessizlik, çoğu zaman strateji değil hayatta kalma biçimidir. Kemal’in her akşam orada oluşu, nazik bir bekleyiş değil, alan ihlali. Füsun’un zamanı onun tarafından işgal ediliyor. Eve geliş saati, oturuş biçimi, konuşulan konular… Hepsi Kemal’in varlığına göre şekilleniyor. Bu, fiziksel şiddet değil ama çok tanıdık bir şey: psikolojik kuşatma. Füsun’un duygusal alanını daraltıyor, kendi arzusunu kurmasına izin vermiyor, “Hayır” deme ihtimalini riskli hâle getiriyor.
Bir de çok önemli bir nokta var: Kemal kendini asla şiddet uygulayan biri olarak görmüyor. Tam tersine, kendini sabırlı, anlayışlı, romantik biri olarak konumlandırıyor. Bu da şiddeti görünmez kılıyor. Okur bile bir süre “ama o da çok acı çekti” diyebiliyor. İşte tehlike tam burada. Füsun’un biyolojik ve ruhsal yıpranması ise anlatıda arka planda bırakılıyor ama izleri çok net: gençliğinin geçmesi, hayallerinin kırılması, hayatının sürekli ertelenmesi. Bu, kadının bedenine ve zamanına yönelmiş sistematik bir müdahale. Müze fikri zaten başlı başına bir nesneleştirimeyi işaret ediyor. Kemal'in Fusün'a ya da onun ailesine ait eşyaları sürekli çalması bu eşyaları kutsallaştırması, Füsun'u nesneleştirimesi anlamına geliyor. Kemal Füsun’a değil onun hissettirdiği duygulara aşık.
Şu sınıf meselesine de değinmek gerektiğini düşünüyorum. Bence bu feminist açıdan da önemli. Füsun’un “alt sınıf” oluşu tesadüf değil. Bu, Kemal’in onu koruyabileceği, bekleyebileceği biri hâline getiriyor. Füsun; kadın, genç, alt sınıf. Üçü bir araya gelince hikâye zaten eşitsiz başlıyor. Kemal, kendi sınıfının yapaylığıyla yüzleştikçe — o ikiyüzlü davetler, sahte mutluluklar, mesafeli aile ilişkileri — Füsun’u bir “hakikat mekânı” gibi görüyor. Ama buradaki sorun şu: Hakikat olarak seçilen şey bir insan ve insan, buna dayanamaz. Füsun’un bu kadar gerçek bu kadar hayatın içinden oluşu onun sürekli erişilebilir, sürekli sabit, sürekli bekleyen biri olmasını gerektiriyor Kemal’in gözünde. O yüzden Füsun değiştikçe, yoruldukça, sıkıldıkça Kemal huzursuz oluyor. Çünkü değişen kadın, erkeğin kurduğu anlamı tehdit eder. Bu noktada sevgi tamamen bitiyor. Sevgi, ötekinin değişimine alan açar. Kemal ise değişimi istemiyor; dondurmak istiyor. Müze fikri de bunun en somut hâli zaten: yaşayan bir kadını değil, sabitlenmiş bir geçmişi seviyor. Kemal’in bu “anlam arayışı” kültürel olarak yüceltilirken, Füsun’un kaybı sıradanlaştırılıyor. Erkeğin varoluş krizi derin, kadının hayatı harcanabilir oluyor. Buradan şuraya varıyoruz aslında: Bu bir aşk romanı değil. Bu, erkek merkezli bir varoluş krizinin bir kadının hayatı üzerinden çözülmeye çalışılmasının hikâyesi.
Füsun hikâyenin sonunda bir trafik kazasıyla ölmüyor aslında. Bana göre bu bir intihar, hatta bir cinayet. Yıllar süren toksik bir ilişkinin, ısrarlı takibin ve psikolojik şiddetin sonucunda Füsun intihar ediyor. Füsun’un yaşadığı şey ani bir çöküş değil. Yıllara yayılan bir yıpratma stratejisi. Her akşam gelen Kemal, her akşam askıya alınan hayat, her akşam biraz daha katlanabilir hissi… Füsun’un ölümüyle birlikte olan şey de çok problemli:Kemal nihayet hikâyesini tamamlıyor. Müze kuruluyor, anlatı kapanıyor, anlam inşa ediliyor. Yani kadının ölümü, erkeğin varoluş krizini çözüyor. Feminist açıdan burası neredeyse affedilemez bir noktada duruyor.
Edebi açıdan Masumiyet Müzesini okumak müthiş bir zevkti tabii ki. Kurgu şahane, anlatının kurulduğu zemin çok sağlam. Bence Masumiyet Müzesi tam olarak şunu yapıyor: Okura “buna aşk demek kolay ama dikkat et, bu başka bir şey” dedirten bir kurgu kuruluyor. Bir erkeğin takıntısını, kendi gözünden ne kadar makul ve romantik görünebileceğini bize yaşatıyor. Yani roman, takıntının nasıl meşrulaştırıldığını ifşa ediyor. Bu yüzden okur bir noktada rahatsız oluyor çünkü kendini Kemal’e yakın hissederken bir anda etik zeminin kaydığını fark ediyor. Bu roman sadece bireysel bir saplantı değil; sınıfına ait hissedemeyen ama o sınıftan kopacak cesareti de olmayan bir erkeğin hikâyesi. Kemal ne tam burjuva kalabiliyor ne de Füsun’un dünyasına gerçekten girebiliyor. Arada kalmışlığını ise bir kadının hayatını askıya alarak çözüyor. Bu da romanı sosyolojik olarak çok güçlü, etik olarak çok problemli yapıyor. Belki en çarpıcı nokta şu: Bu bir uyum sağlayamama hikâyesi ama bedelini uyum sağlayamayan değil, ona alan açmak zorunda bırakılan kadın ödüyor. İşte feminist okuma tam burada romanın kalbine giriyor. Bu bir “sevmeyi öğrenememiş bir erkeğin” romanı ve bir sınıfın, bir erkekliğin, bir ayrıcalığın içerden eleştirisi. “Bakın, böyle bir şey sevgi diye anlatıldığında ne kadar rahatsız edici oluyor”u hissettirmek üzere kurgulanmış bir metin. Bence Pamuk’un başarısı da kusuru da burada birleşiyor.
Kadın cinayetlerinin, ısrarlı takibin, “ama çok seviyordu” savunmalarının bu kadar görünür olduğu bir çağda Masumiyet Müzesi artık romantik okunamaz. Okunuyorsa da bu, metnin değil okurun kör noktası olur. Okurun sorumluluğu burada başlıyor. Bugün bu romanı okuyan biri hâlâ Kemal’i romantize ediyorsa, orada metin değil, toplumsal bilinç sorgulanması bence. Ben Füsun’un sessizliğini artık edebi bir tercih olarak değil, politik bir boşluk olarak okuyorum. Bu da metni güncelleyen, canlı tutan bir okuma.
İyisiyle kötüsüyle Masumiyet Müzesi okuma serüveni benim için işte böyleydi. Ama bu roman bana çok net bir şey daha fark ettirdi: Artık gerçekten erkek bakışıyla yazılmış hikâyelere tahammülüm kalmamış. Çünkü sadece bu romanda değil, hayatın her alanında medyada, sanatta, sinemada, sürekli bir şeyler anlatan erkekler görmekten çok sıkıldım. Bu kadar erkek merkezli bir roman okuyunca da ister istemez tetiklendim sanırım. Ben kadın hikayeleri okumayı, bu hikayeleri çoğaltmak tercih ederim.
·
49 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.