Dar Koridor: Okunmaz, Calisilir
Bu kitabi 26 gunde bitirdim. Ama 260 gun surse de okunur. Cunku bu bir “bilgi kitabi” degil; bir vicdan ve kurum kitabi. 14 Subat’ta bitirdim. Sembolik geldi. Bir sayfa kapaniyor ama kafanin icinde yepyeni bir koridor aciliyor. 93 alinti yapmisim. Bu sayi bile tek basina bir sey soyluyor: Bu kitap okunmuyor; calisiliyor. Ve evet, ben bu kitabi “begenmek” icin degil, anlamak ve anlatmak icin okudum. Hatta bana gore bu kitabi okumak bir noktadan sonra vatandaslik gorevi. Cunku kitap tek bir sorunun pesinde: Ozgurluk neden bazi ulkelerde kalici oluyor da bazilarinda ya hic dogmuyor ya da dogar dogmaz boguluyor?
Kitabin cekirdegi son derece net: Leviathan’i buyutmek kolay, prangalamak zor. Iki ucu da gosteriyor. Devlet zayifsa siddet, mafya, keyfilik ve “kagit devlet” ortaya cikiyor. Devlet guclu ama denetlenmiyorsa bu kez despotizm, baski, rant ve keyfi hukuk uretiliyor. Ozgurluk ise bu iki ucun ortasindaki dar bir yolda yasiyor. Devlet kapasite uretecek kadar guclu olacak ama toplum da onu denetleyecek kadar orgutlu olacak. Bu teori soyut degil; denge mekanigi.
Ben bu teoriyi sadece okumadim. Victoria 3’te Kore oynarken yasadim. Kore’de devleti buyutmek kolay: burokrasi, otorite, polis, ordu… Fakat toplum orgutlu degilse, kurumlar oturmadiysa, mesruiyet zayifsa o buyuyen devlet ozgurlugu buyutmuyor; otokrasiyi buyutuyor. Oyunun bana ogrettigi en sert ders su oldu: Leviathan’i buyutmek kolay. Onu prangalamak zor. Kitap da ayni dersi tarihin icinden, orneklerin icinden veriyor.
Ekran goruntulerinde secilen ornekler bir noktada birlesiyor. Rusya’da kurumsuz reformun adalet degil rant urettigini goruyoruz. Ozellestirme “piyasa kurar” diye dusunuluyor ama kurum yoksa piyasa degil oligark kuruyorsun. Kurum olmadan reform, sadece servetin el degistirmesi oluyor. Toplum zayifsa devlet guclenmiyor; despotlasiyor. Suudi Arabistan ve Misir orneklerinde ise mesruiyetin dini uretimi dikkat cekiyor. Dinin siyasal araca donusmesi sadece inanc meselesi degil; bir iktidar mimarisi. Ayni kurumun farkli donemlerde farkli fetvalar uretmesi sunu gosteriyor: Bazen “hukuk degisti” diyoruz ama aslinda degisen iktidar dengesi oluyor.
Weimar ornegi ise krizin kurumsal zayiflikla birlestiginde nasil “karizma”nin rejim yazabildigini gosteriyor. Ekonomik yikim, tarafli adalet, elitlerin hizalanmasi… O noktada toplum denge aramiyor; kurtarici ariyor. Ve koridor kapanmaya basliyor. Kitabin en rahatsiz edici ama en ogretici tarafi burada: Bazi toplumlar ozgurlugu kaybettiginde bunun adi bir gecelik kaza degil; yavas yavas gelen bir kurumsal cokus.
Beni en cok etkileyen bolumlerden biri ise teknik gibi gorunen ama aslinda ozgurlugun altyapisi olan seylerdi.
• cift girisli muhasebe
• noter, sozlesme, kayit kulturu
• anonim ortaklik, sigorta
• devletin beyan ve belge kapasitesi
Bunlar sıkıcı tarih degil. Bunlar ozgurlugun sessiz altyapisi. Ben bankaciyim. Her gun imza, sozlesme, kayit, hesap, kontrol, denetim… Bu kitap bana sunu hissettirdi: Bizim “normal” dedigimiz sey, yuzlerce yilin kavgasindan cikmis bir mucize.
Kuresellesme konusundaki ayirim da son derece berrak. Kuresellesme bazen koridoru genisletiyor, bazen daraltiyor. Dogal kaynaga dayali uzmanlasma rant ve despotizmi besleyebiliyor. Buna karsilik uretim, teknoloji ve ticaret kurumlari ve toplumsal orgutlulugu tetikleyebiliyor. Yani mesele dunya ile bag kurmak degil; o bagin hangi kurumlarla kuruldugu. Bag ayni olabilir ama sonuc farkli olabilir.
Kolombiya ve Mockus ornegi ise icime su serpen bir bolum oldu. Bu, ya hep yukaridan reform ya da hic hikayesi degil. Yerelden, yaratici, sembolik ama sistemli mudahalelerle normlarin degisebilecegini, toplumun hareketlenebilecegini ve devlet kapasitesi artarken otoriterlesmenin kader olmayabilecegini gosteriyor. Koridor bazen buyuk devrimlerle degil, akilli davranislarla aciliyor.
Bu nedenle bu kitabi vatandaslik gorevi olarak goruyorum. Cunku sana su yalani affetmiyor: “Bir kez kazandik mi tamam.” Ozgurluk bir hedef degil; surekli bir denge isi. Red Queen etkisi gibi yerinde kalmak icin bile kosmak zorundasin.
• Kurumlar zayiflarsa
• hukuk tarafli calisirsa
• toplum orgutsuz kalirsa
• devlet keyfilese
koridor kapanir.
Bu kitabi bitirdigimde bende kalan his su oldu: Biz ozgurlugu bazen dogal saniyoruz. Oysa ozgurluk insanin en zor icadi ve en kolay kaybolan sey. Dar Koridor’u okuduktan sonra Victoria 3’te Kore oynarken hissettigim duygu daha anlamli geliyor. Devleti buyutmek kolay. Ama onu prangalamak… iste medeniyet orada basliyor. Okudugum en iyi 5 kitaptan biri derken abartmiyorum. Bu, kitap listesine eklenen bir kitap degil; zihin haritasina eklenen bir kitap.
··
44 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.