İnsanın Kendisiyle Hesaplaşması: Mutluluk ve ZamanFelsefe
Kitapta yer alan iki eserimiz de Stoacı felsefenin pratik rehberleri niteliğinde değerlendirilebilir.
Stoacılığı tanımlayacak olursak; erdemli yaşama, duygusal dayanıklılığa ve evrensel akla, uyuma odaklanan Hellenistik bir felsefedir. Dış olaylar karşısında metanetli kalarak özdenetim sağlamayı, acı-haz dengesini yönetmeyi ve yalnızca kontrol edilebilen şeylere odaklanarak huzura ulaşmayı amaçlar.
Seneca çoğu bölümde bu tanım çerçevesinde ait olduğu görüşü savunmaya çalışırken birçok karşı görüşün de hedefi olduğu için bu metinler saf teori bir metin olmaktan ziyade etik bir savunma metni niteliği taşıması bakımından önemli ve ilgi çekicidir.
Metinlerdeki üsluba değinecek olursak; duygu ve düşüncelerin etkileyici ve ikna edici bir şekilde yani retorik bir şekilde yansıtıldığını görüyoruz. Kuru bir didaktik anlatımdan ziyade karşısındakini ve okuyucuyu sorular ile canlı tutması eseri farklı kılıyor.
İki eseri karşılaştırmak gerekirse ikinci metin olan ‘Yaşamın Kısalığı Üzerine’ diğer metne yani ‘Mutlu Yaşam Üzerine’ye göre daha evrensel, daha şiirsel ve toplumda güç peşinde koşanları eleştirmesi bakımından daha çarpıcı olarak nitelendirilebilir. Ayrıca Seneca, ikinci metinde yer yer sert tonlamaları azaltarak daha bilge bir öğretmen konumunda karşımıza çıkıyor.
Hercules aşkına, Seneca 75 sayfaya neler sığdırmış öyle. İki ayrı ana başlığa yer verilen kitabının her sayfasında hayatı sorgulatıyor. Çevirmen Cengiz ÇEVİK’i de bu içinden çıkılması zor felsefi cümleleri o dönemi daha iyi anlamamızı sağlayan sayfa sonu açıklamalarıyla bize ulaştırdığı için müteşekkirim.
İki kitaptan da sevdiğim ve kulağıma küpe ettiğim bazı kısımları aşağıya not olarak düşmek Seneca’ya ve kendime boynumun borcudur.
-MUTLU YAŞAM ÜZERİNE-
İlk sayfalarda, mutluluğun talih ile ilişkisine fazlasıyla değinilmiş. İnsanın mutluluğunun talihe boyun eğmemesiyle bağlantılı olduğu defalarca vurgulanmış. Talihten gelen tekrardan gidebileceği için kendi içine yönelen ve kendinden vermeyen insanın mutlu olacağı belirtilmiş.
Erdem ile Hazzın birbirinden ayrılan noktalarına değinilen bölüm temel çerçevede erdemin haz tarafından yönetildiği çerçevesinde ele alınsa da Epicurus’çuların farklı görüşlerini çürütme üzerine kurulu. Erdemin hazları ihtiyaç olarak görmediği ve kendisine gelen hazları dizginleyerek değerlendirdiğini, bu dizginlemenin de en yüce iyiye zarar verdiğine değinir. Haz gibi yumuşak bir düşmana boyun eğen kişinin dünyanın acımasız düşmanlarına katlanamayacağı ve hazzın arkasına sığınan sarhoşların kendi aynı zamanda erdemli de gördüğü yanlışı üzerinde durur. Yani hazzın övülmesinin bu övgüye saklananan soylulular yüzünden tehlikeli olduğundan bahseder. Bilgelerin hazzıyla diğer hazların ayrı çizgide değerlendirilmesi gerektiğini belirterek hazların ölçüsünde olacaksa gerekli olduğunu vurgular.
Hazlar bize buyurmayıp sadece kölelik ederlerse o zaman zihnimiz için yararlı olurlar.”
Epicurus’un görüşlerinin Stoacılar tarafından ölçüsüz hazzı savunduğu düşüncesiyle yanlış anlaşıldığından bahseden Seneca, kendisi de Stoacı olduğu hâlde bu konuda topluluğuyla ayrışır ve çağdaşına haksızlık yapıldığı görüşünü savunur.
Erdem ile haz arasında yapılan karşılaştırmada yazarın en vurucu kısmı; erdemden doğan keyfin mutlak iyinin parçası olamayacağı ve erdem ile haz arasında kalan kişinin denkliğin olmadığı bir birliktelik kurarak kötü olandan yani hazdan ötürü iyi olanın yani erdemin gücünü azaltacağını belirttiği kısım bence.
Çeviride ciddi yazım ve anlam hataları dikkat çekiyor. Felsefi bir eserde sorgulamalarla boğuşurken bir yandan da böyle hatalara denk gelmek insanı gerçekten yoruyor ve sorgulamayı sekteye uğratıyor.
Fakirlik ve zenginliğin erdemle ilişkisine değinilen nokta da etkileyiciydi. Fakirlikte fakirliğe boyun eğmemek ve onun altında ezilmemek gibi tek çeşit erdem bulunurken, zenginlikte ölçülülük, cömertlik, dikkat, düzenlilik ve her yere yayılan görkem gibi birden fazla erdem çeşidi mevcuttur.
Zenginliğin erdemli insanda farklı yeri olduğu, zenginliğin elden gittiğinde bir şey götürmemesi yani o insanın zenginliğin sahibi olduğu ile, erdem sahibi olmayan insanda zenginliğin o kişinin sahibi olduğundan vurucu şekilde bahsediyor.
“Zenginlik bilgeye göre köle, budalaya göre efendi konumundadır.”
Bölümün sonlarına yaklaştığımızda Seneca’nın, parayı önemsemediği hâlde neden zenginsin tarzında kendisiyle çeliştiğine dair ateş püskürtenleri Sokrates’ten alıntılar da yaparak yerin dibine sokacak cümleler sarf ettiğini görüyoruz.
“Her tarafınız yara bere içindeyken başkalarının sivilcelerine bakıyorsunuz. Bu, uyuz illetiyle cebelleşen birinin en güzel bedenlerdeki ben ve siğillerle alay etmesi gibi bir şeydir.” -Sokrates
-YAŞAMIN KISALIĞI ÜZERİNE-
Tüm planlarını emekliliğinde inzivaya çekildiğinde huzura ereceği çerçevesinde yapan kişilerden, çok azının bunu başarabildiğine vurgu yapılarak bu bölümümüz başlıyor.
Bu kısacık yaşamda kendisine vakit ayırmayan ve zamanın nasıl geçtiğinden habersiz yaşayanlar sık sık eleştiriliyor. Buna da malını paylaşmakta cimri insanların zamanını bonkörce harcaması ve yaşamına başkalarının karışması üzerinden örneklerle destekliyor.
Yaşamdaki en değerli şey olan zamanla alay ediliyor, bedavaymış gibi müsrifçe kullanılıyor. Oysaki sınırları belli, ayrıca az miktarda olan bir şeyi idareli kullanman kolaydır, ne zaman tükeneceğini bilmediğin bir şeyi yani zamanı daha dikkatli kullanman gerekir.
Meşgul insanlar geçmişi kaybetmiştir, zira geçmişte yaşanan olaylara dönüp bakmaya zamanları yoktur, zaman bulduklarında da geçmişi hatırlamak onlar için tatsız ve pişmanlık veren bir şey olur. Onlar için sadece yakalanamayacak kadar kısa olan şimdiki zaman önemlidir, onu da birçok yöne savruldukları için kaybederler.
Bu bölüm de yine aynı tema etrafında, kendilerine inziva koparması zor olan insanların aslında kendilerinden de bir şeyler çaldığından ve böyle insanların yaşamlarının kazançtan, hazdan ve ruhsal gelişimden yoksun olduklarından bahsederek sonlanıyor.
‘’Bu kişilerin cenaze töreni, kısacık bir ömür sürmüşler gibi, meşaleler ve mumlar eşliğinde yapılmalı.’’
Mutlu Yaşam Üzerine – Yaşamın Kısalığı ÜzerineSeneca · Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları · 202514,6bin okunma
49 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.