Sen yükselirken kendini kaybetmeyecek misin?Edebiyat
Martin Eden, Jack London’ın en kişisel ve en sarsıcı romanlarından biridir. İlk bakışta yoksul bir denizcinin yazarlık mücadelesini ve sınıf atlama hikâyesini anlatıyor gibi görünse de, aslında çok daha derin bir meseleyi ele alır: bireyin toplumla, sınıfla ve en sonunda kendi benliğiyle çatışmasını.
Martin, alt sınıftan gelen, güçlü, sezgisel ama eğitimsiz bir gençtir. Üst sınıftan Ruth’a âşık olması onun hayatındaki kırılma noktası olur. Ruth’un temsil ettiği kültür, incelik ve entelektüel dünya Martin’i büyüler. Aşk, onda bir dönüşüm arzusu uyandırır. Kendini eğitmeye başlar; klasikler okur, felsefeye yönelir, yazı yazar. Açlık çeker, reddedilir, aşağılanır ama vazgeçmez. Romanın ilk bölümü, neredeyse bir azim ve irade destanı gibidir.
Fakat bu hikâye bir başarı masalı değildir. Roman ilerledikçe Martin’in mücadelesinin yalnızca ekonomik değil, varoluşsal olduğu anlaşılır. O sadece para kazanmak ya da ünlü olmak istemez; kabul edilmek, onaylanmak, “değerli” bulunmak ister. Yazarlık onun için hem bir kurtuluş hem de kendini kanıtlama aracıdır. Ancak burada trajik bir çelişki vardır: Martin, toplumun değerini ölçtüğü kriterlere karşı çıktığını düşünürken, aslında tam da o kriterler tarafından kabul edilmek için çabalamaktadır.
Romanın en çarpıcı taraflarından biri, başarının zamanlamasıdır. Martin uzun süre görmezden gelinir. Yazdıkları değersiz bulunur. Fakat bir gün, hiçbir şey değişmemişken, aynı metinler “dâhiyane” ilan edilir. Onu reddeden yayınevleri, şimdi peşinden koşar. Daha önce küçümseyen insanlar hayranlık gösterir. İşte tam bu noktada Martin’in iç dünyası çökmeye başlar. Çünkü sistemin ne kadar yüzeysel ve çıkarcı olduğunu görür. İnsanların fikirleri değil, ün ve para karşısındaki tavırları değişmiştir. Bu farkındalık, onda derin bir anlamsızlık duygusu yaratır.
Ruth’un konumu da bu çöküşte belirleyicidir. Martin yoksulken onu destekler gibi görünür, fakat aslında onun “dönüşmesini” ister. Martin başarılı olunca geri döner; ancak artık çok geçtir. Martin’in aşkı da inancı da tükenmiştir. Onun için en yıkıcı olan şey başarısızlık değil, başarıdır. Çünkü mücadele döneminde ayakta kalmasını sağlayan umut, başarıyla birlikte anlamını yitirir. Zirveye ulaştığında altında sağlam bir zemin olmadığını fark eder.
Roman çoğu zaman bireyci bir yükseliş hikâyesi gibi yorumlanır; oysa alt metninde bireyciliğin sert bir eleştirisi vardır. Martin, “kendim yeterim” düşüncesine tutunur, kimseye ait olmak istemez, dayanışmayı küçümser. Ancak insanın tamamen yalnız bir varlık olarak yaşayamayacağı gerçeğiyle yüzleştiğinde, artık çok geçtir. Onun trajedisi toplum tarafından ezilmesi değil, toplumdan kopmasıdır.
Otobiyografik yönü de önemlidir. Jack London da tıpkı Martin gibi yoksulluktan gelmiş, kendi kendini eğitmiş ve yazarlıkta büyük başarı elde etmiştir. Ancak London sosyalist düşünceye yakınken, Martin daha radikal bir bireycilik anlayışına saplanır. Bu açıdan roman, yazarın kendi iç hesaplaşması olarak da okunabilir. Sanki London, “Eğer yalnızca bireysel güce inansaydım sonum ne olurdu?” sorusunu Martin üzerinden cevaplamıştır.
Sonuçta Martin Eden, başarıya ulaşan bir adamın hikâyesi değildir; anlamı kaybeden bir insanın hikâyesidir. Roman şu soruyu sessizce okurun önüne bırakır: Eğer hayatta ulaşmak istediğin her şeye ulaşırsan ve yine de içindeki boşluk dolmazsa, o zaman neye tutunursun? Martin’in verecek cevabı kalmamıştır.
Bu yüzden kitap, gençlikte okunduğunda ilham verici gibi görünebilir; fakat olgunlukta okunduğunda insanı huzursuz eder. Çünkü mesele yalnızca sınıf atlamak değil, insanın kendi iç boşluğuyla yüzleşmesidir. Martin Eden’in trajedisi, dış dünyayı yenip iç dünyasında kaybolmasıdır.
Belki de bu romanı bitirdiğinde kendine şu soruyu soracaksın: Ben neyin peşindeyim? Onaylanmanın mı, yükselmenin mi, kanıtlamanın mı? Martin’in hikâyesi sana şunu fısıldar: Zirveye çıkmak, içindeki boşluğu doldurmaz; alkış, insanın kendi sesinin yerini tutmaz. Eğer bir gün sen de hayalini kurduğun yere ulaşırsan, orada seni ayakta tutacak olan şey sadece başarı değil, anlam olacaktır. Bu yüzden Martin Eden’i okurken onun düşüşünü izlemekle yetinme; kendi tutunma noktalarını da sessizce yokla. Çünkü asıl soru şu: Sen yükselirken kendini kaybetmeyecek misin?
·
121 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.