Tüfek, Mikrop ve ÇelikHayat ve İnsan
Tüfek, Mikrop ve Çelik okurken kendime aldığım bazı notlar:
• Tarihi anlamaya çalışmanın amacı aslında geçmişi tekrar etmek ya da olduğu gibi yüceltmek değil. Tam tersine, geçmişte nelerin neden yaşandığını anlayıp gidişatı değiştirebilmek. Bu yüzden tarih araştırmasının amacı “hangi ırk üstün?” sorusuna cevap vermek değil; tam olarak neden böyle bir eşitsizlik ortaya çıktığını anlayıp o yanlışı ortadan kaldırabilmek.
• Kitapta beni en çok şaşırtan düşüncelerden biri de şu oldu: Yeni Gineli insanların bazı açılardan Batılılardan daha zeki olabileceği fikri. Mesela salgın hastalıklar konusunda Batı toplumlarının hayatta kalması çoğu zaman zekâdan değil, yüzyıllar içinde oluşmuş genetik bağışıklıktan kaynaklanıyor. Ama Yeni Gine’de insanlar sömürgecilik, savaş ve tehlikeler karşısında hayatta kalmak için sürekli strateji üretmek zorunda. Bir başka fark da çocuklukta ortaya çıkıyor: Batı’da çocuklar çoğu zaman radyo, televizyon gibi edilgen eğlencelerle vakit geçirirken, Yeni Gine’de çocuklar neredeyse tüm zamanlarını aktif bir şeyler yaparak geçiriyor.
• Arkeolojiyle ilgili ilginç bir bilgi de radyokarbon tarihlemesi. Bir buluntunun yaşına bakarken doğrudan ölçülen değere değil, “düzeltilmiş radyokarbon yaşına” bakılıyor. Çünkü radyokarbonun zaman içindeki değişim hızı her dönemde aynı olmayabiliyor. Bu yüzden bilim insanları ölçümü düzeltip daha doğru bir tarih elde ediyor.
• Kitap doğaya bakışımı da değiştirdi. Mesela meyveler aslında sadece bizim için var değiller. Bitkiler kendi soylarını devam ettirmek için meyveleri çekirdeklerini cazip hale getiren bir araç olarak kullanıyor. Hayvanlar meyveyi yiyor, çekirdek başka bir yere taşınıyor ve çoğu zaman dışkıyla toprağa karışıp filizleniyor.
• Çileğin hikâyesi de bunun güzel bir örneği. Eskiden çilekler çok daha küçüktü çünkü tohumlarının yayılmasını sağlayan ardıç kuşlarıydı. İnsanlar zamanla seçerek yetiştirme yapınca, kuşların yaydığı sert tohumlu küçük çilekler yerine daha büyük ve bize uygun çilekler üretmeye başladılar. Yani bugün gördüğümüz çilek aslında insan müdahalesinin sonucu.
• Hayvan davranışları da düşündüğümden daha düzenli. Sürülerde kimin önde, kimin ortada ya da arkada olacağı bile belli bir düzen içinde. Bu yüzden birçok hayvan evcilleştirilebiliyor. Ama ilginç olan şu: Evcilleştirilebilen hayvanların ortak özellikleri var; fakat evcilleştirilemeyen hayvanların neden evcilleştirilemediğinin sebepleri çok daha özel ve birbirinden farklı. Bu yüzden dünyada evcilleştirilen hayvan sayısı aslında oldukça az. Kediler ise hâlâ biraz başına buyruk kalabilmiş nadir evcil hayvanlardan biri.
• Coğrafya da tarihin akışını belirleyen önemli bir faktör. Mesela Amerika ve Afrika’da dağ sıraları çoğunlukla kuzey–güney yönünde uzanıyor. Bu durum bitkilerin, hayvanların ve hatta uygarlıkların yayılmasını zorlaştırıyor.
Hastalıklarla ilgili gerçek de oldukça çarpıcı: İnsanlık tarihindeki birçok büyük salgının kökeni hayvanlar. Yani çoğu hastalık aslında önce hayvanlarda ortaya çıkıp daha sonra insanlara geçmiş.
• Yazı sistemleriyle ilgili öğrendiğim bir kavram da logogram. Eğer yazıda kullanılan bir işaret tek bir harfi değil de doğrudan bir kelimeyi temsil ediyorsa buna logogram deniyor. Çince ve Japonca yazı sistemlerinde bunun örneklerini görmek mümkün; sembol aslında bir harf değil, başlı başına bir kelime.
Bir başka şaşırtıcı düşünce de icatlar hakkında. Çoğu zaman icatların ihtiyaçtan doğduğunu düşünürüz. Oysa tarih çoğu kez bunun tersini gösteriyor: Önce bir icat ortaya çıkıyor, sonra insanlar onun ne işe yarayabileceğini keşfediyor.
• Ve belki de kitabın en sert ama düşündürücü tespitlerinden biri: Yazının en güçlü işlevlerinden biri, karmaşık toplumlarda yönetimi ve kontrolü kolaylaştırmak; yani bir bakıma başka insanları yönetmeyi ve hatta köleleştirmeyi mümkün kılmak. 
Esma 04 
Tüfek, Mikrop ve Çelik 
Jared Diamond
Esma 04 Tüfek, Mikrop ve Çelik Jared Diamond·
88 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.