Hayatın Aynasında Sanat( Poetika)İnceleme
Poetika Üzerine
Öncelikle bu eseri daha önce okumamış olduğum için hayıflandığımı söylemeliyim. Sayfa sayısı az olmasına rağmen, her satırıyla okuru aydınlatan son derece etkileyici bir yapıt. Şimdiye kadar okuduğum pek çok eserin, burada anlatılanlar ışığında daha anlamlı hâle geldiğini fark ettim. Hatta yalnızca edebî eserleri değil, yaşadığımız hayatı bile daha iyi kavramamı sağladığını söylersem abartmış olmam.
Aristoteles’in Poetika’da söylediği gibi sanat aslında bir taklittir. Hayatın kendisi de kimi zaman bir drama, kimi zaman bir komedi, bazen bir tragedya, bazen de bir destan gibi yaşanmaz mı? Bu açıdan sanat, hayatın bir yansımasından başka bir şey değildir.
Bu noktada Aristoteles, hocası Platon’dan ayrılır. Platon, şiiri ve ozanı küçümser; onları ideal devlet anlayışından uzak tutar. Ona göre zaten ideaların bir kopyası olan dünyanın sanat yoluyla yeniden taklit edilmesi anlamlı değildir. Aristoteles ise farklı düşünür. Ona göre sanat yine bir taklittir; fakat bu taklit, insan eylemlerinin, olayların ve yaşamın taklididir. İnsanlar bu yolla haz duyar ve aynı zamanda ruhsal bir arınma yaşar.
Aristoteles bu eserinde sanatın taklit yoluyla nasıl daha güçlü ve etkileyici hâle getirilebileceğini gösterir. Destan, tragedya, komedi ve şiir gibi türlerin nasıl kurulması gerektiğini anlatırken bunu katı kurallar şeklinde değil, insan deneyimini anlamaya yardımcı olacak bir bakış açısıyla sunar. Bu nedenle eser yalnızca okuduğumuz metinleri değil, hayatın kendisini de daha anlamlı kılan bir rehber niteliği taşır.
Nitekim Umberto Eco’nun Gülün Adı romanında okunması yasaklanan kitabın Poetika olması da dikkat çekicidir. Bu eserin neden bu kadar etkili ve aydınlatıcı olduğunu kitabı okuduğumda çok daha iyi anladım.
Kitabın çevirmeni Samih Rifat da önsözünde eserin önemini şu sözlerle vurgular:
“Ben biraz daha ileri gitmek istiyorum. Bence bir kez daha yinelenmeyecek bir tanık; tüm ilkler gibi, hiçbir zaman bir daha yazılmayacak, tadına bir kez daha ulaşılamayacak, tek ve benzersiz bir metin bu.”
Bir eserin hangi öğesinin öne çıkacağı onun türüne ve amacına bağlıdır. Örneğin Odysseia gibi epik bir eserde olay örgüsü ve macera ön plandadır; çünkü destanın amacı kahramanın yolculuğunu ve dünyayı göstermektir. Buna karşılık Hamlet gibi bir tragedya insanın iç dünyasını açar. Burada karakterin ruh hâli, düşünceleri ve tereddütleri eserin merkezine yerleşir. Bu yüzden Odysseia’da olay örgüsü, Hamlet’te ise karakter anlatıyı tamamlar.
Aristoteles’in amacı da aslında kural koymaktan çok tragedyanın nasıl işlediğini açıklamaktır. Antik tragedyalarda —örneğin Kral Oidipus’ta— olay örgüsü son derece sıkı kuruludur. Bu nedenle Aristoteles tragedyanın gücünü özellikle olay örgüsünde görür.
Bu açıdan destan ile tragedya arasındaki farkı bir üstünlük meselesi olarak görmek yerine, her türü kendi anlatım biçimi ve amacı içinde değerlendirmek gerekir. Bazı eserlerde olay örgüsü anlatının gücünü oluştururken, bazılarında karakterin iç dünyası merkeze yerleşir.
İnce Memed ise bu iki özelliği bir araya getiren özel bir eserdir. Çünkü romanda hem destansı bir olay örgüsü hem de güçlü bir karakter anlatımı vardır. Zulme karşı direnen bir kahramanın doğuşu, halkın umudu hâline gelişi ve doğanın epik anlatımı bu eseri adeta modern bir halk destanı hâline getirir. Bu yönüyle İnce Memed, Anadolu’nun modern destanı olarak görülebilir.
Sonuç olarak Aristoteles’e göre tragedya, iyi ya da kötü insanların yıkımını değil; insanın yaptığı bir hatanın veya yanılgının doğurduğu dramatik sonuçları gösterir. Bu nedenle tragedya seyircide güçlü duygular uyandırır ve insanın ruhunda bir arınma yaratır.
Belki de Aristoteles tragedya ile destanı yarıştırmak için değil, tragedyanın insan ruhunda yarattığı duyguların yoğunluğunu göstermek için böyle bir karşılaştırma yapmıştır. Çünkü tragedya yalnızca bir hikâye anlatmaz; insanın kaderini, hatalarını ve duygularını sahnede görünür kılar. Bu yüzden tragedya, insanı hem sarsan hem de düşündüren güçlü bir sanat biçimi olarak varlığını sürdürmeye devam eder.
Evet ,sanat aslında hayatın taklidinden başka bir şey değildir. fakat bu taklitin, hayatı yeniden anlamamızı ve yorumlamamızı sağlayan bir aynaya dönüşdüğü kesindir.
··
737 Gösterim
2 Yorum
Lütfen giriş yapınız.
Düşüncenin Gücü
Gönderi Sahibi
Öncelikle bu değerli ve açıklayıcı yorum için çok teşekkür ediyorum. Böyle eserler hakkında karşılıklı yapılan yorumlar ve görüşler okuyan için anlamlı olduğu kadar ilgi çekici oluyor.
Evet dediğimiz gibi Aristoteles'in sanat olayına bakışı çok gerçekçi ve gerçekten büyüleyici. Hocası Platon bana göre onun çok gerisinde kalmış görünüyor. Bu kitabı okuduğunuzu düşündüm.
Epik destansı anlatımlarda da duygu yoğunluğu çok yaşanmasada Homeros un eserlerinde, Yaşar Kemal'in İnce Memed romanında yinede
Tragedya da kadar olmasa da hissediliyor. Aristoteles'in gözde yazarı Homeros, onu bu konuda en başarılı ozan ve yazar görüyor. Bu konuda da değerlendirmesi çok yerinde. Yorumunuzu büyük bir keyifle okudum. Tekrar teşekkür🙏💕 ediyorum.
Aristoteles’in sanat anlayışı gerçekten büyüleyici. İnsan hikayelerinin taklidi olarak sanat, hayatı anlamanın başka bir yolu gibi. Bu yüzden iyi edebi eserlerde kendimizi görüyoruz, hikayeden dersler çıkartıyoruz. Kendi kaderimizden parçalar taşıyan metinler ile bağ kurma eğilimimiz yüksek sanıyorum. Epik anlatılarda karakterin iç sesini duyamayacağım anlatılar beni çoğu zaman içine çekmiyor, daha politik ve toplayıcı özelliği olduğuna inanıyorum. Bazı ruhları aşırı coşku da rahatsız edebiliyor. :) Aristoteles’e göre yoğun katharsisin özellikle trajedya'da yaşandığı, böylelikle sanatın da bir terapi olabileceği gerçeğinin üzerine çok net duruyor incelemeniz. Emeğinize sağlık, çok nitelikli ve güçlü bir inceleme. Iyi varsınız 🤍