Görünmeyeni Yakalamak!İnceleme
Gizli Başyapıt üzerine,
Çevirmen Samih Rifat önsözünü şu cümleyle noktalar:
“Bu olağanüstü metni ilk kez okuyacakları kıskanıyorum!"
Gerçekten de Gizli Başyapıt, Balzac’ın kısa ama çok derin metinlerinden biridir. Sayfa sayısı, bundan önce okuduğum Poetika gibi az; fakat sanat, yaratıcılık ve mükemmellik takıntısı üzerine son derece güçlü düşünceler içerir. Bu eseri Poetika’nın hemen ardından okumak ise benim için, orada anlatılan görüşlerin sanki pratikte deneyimlenmesi gibi oldu.
Ne demişti Aristoteles: Sanat “doğanın taklididir.” Ancak bu taklit, doğayı olduğu gibi kopyalamak değildir. Sanatçının doğayı kendi hayal gücü ve yorumuyla yeniden adeta bir nakış gibi işlemesidir.
Nitekim Balzac da Gizli Başyapıt’ta sanatın bu yönünü yarattığı usta ressam Frenhofer karakteri ile çok güçlü biçimde gösterir. Ona göre sanatçı, doğayı mekanik biçimde kopyalayan biri değildir; ona ruh veren, can veren ve yeniden yaratan bir yorumcudur. Öyle olmasaydı sanatın ne anlamı olurdu? O zaman doğaya bakmak yeterli olurdu; hem de daha gerçek, daha şu katılmamış, daha saf hâliyle.
Bu eser bana aynı zamanda iyi bir kitabın yazılmasının ne kadar zor olduğunu da yeniden hissettirdi. Elbette Balzac’ın doğrudan böyle bir niyeti yoktur; fakat okur kitab okumasını ilerlettikçe bunu hissettiyor zaten.
Bana göre iyi bir yazar yalnızca tarih bilen biri değildir. Aynı zamanda bir filozof kadar felsefeye hâkim, insan ruhunu bir psikolog kadar iyi tanıyan ve sanatın pek çok alanını anlayabilen bu birikimini eserlerinde okuruna aktaran kişidir.
Balzac da bu eserinde, bir ressamdan beklenmeyecek kadar yoğun ve derin sanat bilgisini okuruyla buluşturur. Bunu sıkmadan, aksine okuyanı büyüleyerek anlatmayı başarır.
Aristoteles’in de belirttiği gibi edebiyatta yazar doğrudan konuşmaz; düşüncelerini karakterler aracılığıyla dile getirir. Balzac da Gizli Başyapıt’ta sanat üzerine görüşlerini yaşlı ressam Frenhofer’in sözleri ve tartışmaları aracılığıyla başarır. Frenhofer’in sanat anlayışı, doğayı yalnızca kopyalamayı yeterli görmeyen; sanatçının nesnelerin ruhunu yakalaması gerektiğini savunan derin bir estetik düşünceye dayanır.
Hikâye 17. yüzyıl Paris’inde geçer. Genç ressam Nicolas Poussin, ünlü ressam Porbus’un atölyesine gider. Resim yapmaya yeni başlamıştır ve büyük olasılıkla hem onunla tanışmak hem de resim sanatı hakkında bilgi edinmek ister. Orada yaşlı ve gizemli bir ressam olan Frenhofer ile karşılaşır.
Roman boyunca sanat üzerine tartışmalar bu üç ressam arasında gerçekleşir. Hikâyenin ilerleyen bölümlerinde genç ressamın sevgilisi de anlatıya dâhil olur.
Bu üç ressam aynı zamanda sanki resim sanatının farklı dönemlerini temsil eder görünümündedir. Porbus’un sanat anlayışı klasik resim geleneğini temsil ederken, Frenhofer’in yaklaşımı modern resim anlayışına daha yakın görünür. Resme yeni başlayan genç ressam ise belki de geleceğin sanat anlayışını yansıtmaktadır.
Genç ressam, Frenhofer’in sanat anlayışını tanıdıkça ona büyük bir hayranlık duyarak onu adeta “sanat tanrısı” gibi görmeye başlar.
Nicolas Poussin ve Porbus, Frenhofer’in sanat üzerine söylediği sözleri büyük bir hayranlıkla dinlerler. Doğrusu bir okur olarak ben de Frenhofer’in sözlerini aynı hayranlıkla okudum. Onun sanat üzerine düşünceleri gerçekten çok derin ve etkileyici. Okurken kendimi sanki o atölyede, o tartışmanın içinde gibi hissettim.
Balzac’ın bu eseri pek çok ressamı da etkilemeyi başarmıştır. Hatta bazı sanat tarihçilerine göre Gizli Başyapıt, modern resim anlayışını neredeyse önceden haber veren bir metindir.
Frenhofer’in kimseye göstermediği “Kavgacı Güzel” tablosunun tasviri, bazı yorumcular tarafından modern soyut resme benzetilir. Balzac bu metni yazdığında soyut resim henüz ortaya çıkmamıştı. Bu nedenle bu benzerlik gerçekten dikkat çekicidir.
Bu eserden etkilenen ressamların başında Pablo Picasso gelir. Picasso figürleri olduğu gibi çizmez; yüzleri ve bedenleri parçalayarak farklı açılardan, geometrik biçimlerle gösterir. Çünkü amacı dış görünüşü kopyalamak değil, insanın içsel gerilimini ve düşüncesini yansıtmaktır. Tıpkı Frenhofer’in savunduğu gibi.
Bu nedenle Picasso’nun resimleri ilk bakışta gerçekçi görünmeyebilir; fakat içlerinde güçlü bir ruh ve yoğun bir ifade vardır.
Benzer şekilde Salvador Dalí’nin sanatında da bu yaklaşımın izleri görülür. Dalí rüyaları ve bilinçaltını resme taşır. Doğayı değil, zihnin iç dünyasını resmeder. Eriyen saatler, tuhaf mekânlar ve gerçek dışı görüntüler kullanır. Bunlar insanın rüyasında görebileceği sahnelere benzer. Aslında bütün bunlar ruhun ve düşüncenin görsel ifadesidir.
Frenhofer ise yıllardır üzerinde çalıştığı bir tabloyu kimseye göstermez. Ona göre bu tablo sanatın en mükemmel örneği olacaktır. Fakat yıllar süren çalışmanın sonunda ortaya çıkan sonuç beklenenden çok farklıdır.
Gerçek sanat belki de görünmeyeni yakalayabilme gücünde yatar. Frenhofer’in yıllarca üzerinde çalıştığı tablo da bu düşüncenin bir ürünüdür. Ancak ilginç olan şudur: Bu tabloyu gerçekten görebilen ve anlayabilen tek kişi, onu yapan sanatçının kendisidir.
Başkaları tabloya baktığında bir anlam veremez; hatta neredeyse hiçbir şey göremez. Fakat bana göre bu durum Frenhofer’in deliliğini değil, sanatın gizemli doğasını gösterir. Çünkü sanat bazen yalnızca sanatçının zihninde tamamlanan bir gerçeği taşır.
Sanatçı kendi yarattığını, kendi hayalini ve kendi arayışını bilir. Dışarıdan bakanlar ise çoğu zaman yalnızca yüzeyi görür.
Bununla birlikte Frenhofer’in hikâyesi aynı zamanda bir trajediyi de barındırır. Mükemmelliği yakalama arzusu onu yıllarca aynı tablo üzerinde çalışmaya itmiş. Her ayrıntıyı yeniden düzeltip, yeniden değiştirmiş ve sonunda eserini bitiremez hâle gelmiştir. Yaptığı kadın resmi, boya katmanlarının arkasında yok olmuştur.
Balzac burada sanatın büyüklüğü ile sanatçının yalnızlığı arasındaki ince çizgiyi de gösterir. Sanatçı bazen çağının çok ilerisinde olabilir; işte bu durum onun anlaşılmasını zorlaştırır.
Bu yönüyle Gizli Başyapıt yalnızca bir hikâye değil, sanatın doğasına dair güçlü bir düşüncedir. Frenhofer’in sanat anlayışı, daha sonra modern resimde ortaya çıkacak fikirlerin adeta bir habercisi gibidir.
Sonuç olarak Gizli Başyapıt, yalnızca bir ressamın hikâyesini anlatmaz. Aynı zamanda sanatın ne olduğu ve nasıl olması gerektiği üzerine derin bir düşünce sunar. Frenhofer’in aradığı şey kusursuz bir resimden çok daha fazlasıdır: sanatın en gizli özüdür.
Belki de Balzac’ın okura bıraktığı asıl soru şudur:
Sanat gerçekten görülen midir, yoksa sanatçının iç dünyasında doğan ve yalnızca onun gözünde tamamlanan bir hakikat mi?
İşte bu nedenle Gizli Başyapıt, sanatın yalnızca bir görüntüsü değil, aynı zamanda bitmeyen bir arayışın kendisidir.
Ve bana göre bu eser bir kez değil, birçok kez okunmayı hak eden bir kitaptır.
·
601 Gösterim
1 Yorum
Lütfen giriş yapınız.
Düşüncenin Gücü
Gönderi Sahibi
Gerçekten okunmayı fazlasıyla hak eden olağanüstü bir başyapıt. Yazmanın ve yazar olmanın hiç de kolay olmadığını; iyi ve başarılı bir yazarın yalnızca çok yönlü ve araştırmacı olmasıyla değil, aynı zamanda birikimini okura etkileyici ve edebî bir dille aktarabilmesiyle değer kazandığını açıkça gösteren çok başarılı bir eser.