Dumanaltı bir barda, masadaki boş kadehlerle satranç oynayan bir adamın hırıltılı sesiyle dinle bu hikayeyi.
Frances Stonor Saunders’ın yazdığı o lanet sayfaları, yani Parayı Verdi Düdüğü Çaldıyı (The Cultural Cold War) eline aldığında, sanatın o kutsal "özgürlük" masalının nasıl bir istihbarat operasyonuna dönüştüğünü iliklerinde hissedersin.
Saunders diyor ki; 'CIA, Amerikan kültürünü bir tür entelektüel atom bombası olarak kullandı.' Düşünsene, Pollock’un o kontrolsüz fırça darbeleri ya da Mark Rothko’nun melankolik renk blokları... Hepsi 'Bakın, bizde özgürlük var, sizde ise sadece sosyalist gerçekçilik kalıpları' demek için birer propaganda afişine dönüştürüldü. Sanatçıların çoğu neyin içinde olduğunu bile bilmiyordu; onlar sadece boya parası aldıklarını sanıyorlardı. Ama kural basitti: Parayı kim verirse, düdüğü o çalıyordu.
Sadece resim mi? Hayır. Edebiyatın o 'bağımsız' kaleleri, mesela ünlü Encounter dergisi... Saunders, bu derginin bizzat CIA tarafından fonlandığını belgeleriyle önümüze koyuyor. George Orwell’ın o meşhur 'komünist sempatizanları listesi'ni İngiliz istihbaratına vermesi gibi sahneler, kitabın içinde birer tokat gibi patlıyor.
Orwell, ölmeden hemen önce, 1949 yılında İngiliz Dışişleri Bakanlığı’nın gizli bir birimi olan IRD’ye (Information Research Department) tam 38 kişilik bir liste sundu.
Kimler mi vardı o listede? 'Komünist sempatizanı' ya da 'yol arkadaşı' olarak damgaladığı dostları, meslektaşları... Hatta aralarında efsanevi Charlie Chaplin bile vardı. Saunders kitabında bu anı öyle sert tasvir eder ki; bir yanda totalitarizme karşı kalem sallayan bir dev, diğer yanda 'kimlerin güvenilmez olduğunu' devletin gizli servislerine fısıldayan bir hasta adam.
Orwell’ın kült eserlerinin Hayvan Çiftliği ve 1984 CIA tarafından nasıl birer silah gibi kullanıldığını anlatır. Mesela, Hayvan Çiftliği’nin o meşhur animasyon filmi var ya? İşte o filmin parası bizzat CIA’in cebinden çıktı. Senaryoyu bile onlar manipüle etti; domuzların sonunu daha karanlık, mesajı daha Amerikan yanlısı hale getirdiler.
Orwell belki de bunların bir kısmını hiç görmedi, belki de sadece 'kötülerin kötüsüyle' savaştığını sanıyordu. Ama Saunders bize şunu gösteriyor: En büyük muhalifler bile, farkında olmadan o devasa makinenin dişlisi haline gelebilirler. Parayı veren düdüğü çalar, Orwell ise farkında olmadan o düdüğün notasını yazmıştır.
'Kültür, Soğuk Savaş’ın en etkili cephesiydi çünkü orada mermiler değil, fikirler öldürüyordu.' CIA; orkestralara, yazarlara, düşünürlere birer piyon gibi hükmediyordu. Hannah Arendt’ten Isaiah Berlin’e kadar pek çok dev isim, bu devasa 'Hayali Cephe'nin bir parçası haline getirildi.
Eğer bu dünyada gerçekten neler döndüğünü, o "yüksek kültür" dediğin fildişi kulelerinin hangi kirli bodrum katlarında inşa edildiğini anlamak istiyorsan, bu kitabı okumak bir tercih değil, bir infazdır. Kendi saflığını infaz edeceksin.
Seni o çok sevdiğin, "özgür ruhlu" sandığın entelektüel kahramanlarınla yüzleştirecek. Masandaki o pahalı edebiyat dergilerinin, duvarındaki o "modern" tabloların arkasında saklanan CIA çek defterlerini göreceksin. Sanatın sadece ruhun gıdası değil, stratejik bir psikolojik savaş mühimmatı olduğunu anladığında, artık hiçbir sergi salonunda eskisi gibi yürüyemeyeceksin.
Parayı veren düdüğü çoktan çaldı. Sen sadece dinleyici mi kalacaksın, yoksa o düdüğün hangi gizli fonlarla yağlandığını mı öğreneceksin? Karar senin, ama uyarıyorum: Okuduktan sonra artık hiçbir şey eskisi kadar masum görünmeyecek.
Bu "kültürel manipülasyon" gerçeğiyle yüzleşmeye hazır mısın, yoksa o illüzyonun konforunda kalmayı mı tercih edersin?
Okuyunuz......
··
677 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.