"Bazen en saçma sapan şeyler bize hayatı zehir eder."
Javier Cercas'ın bu ilk romanı, 96 sayfalık kısa yapısıyla bir çırpıda okunuyor ama üzerinde düşünmesi epey zaman alıyor. Hikâye son derece sade bir kaza ile başlıyor: Dilbilim profesörü Mario Rota sabah koşusunda bileğini buruyor ve topallayarak eve dönüyor. Bu küçücük, gündelik, önemsiz olay (bir yanlış adım atmak)hayatının tamamının elden kayıp gideceği kırılma noktasıdır. Çünkü tam o sabah karşı daireye bir yabancı taşınmıştır.
Bu kurgu akıllara şu soruyu getiriyor: Hayatımızdaki büyük yıkımlar gerçekten de büyük nedenlerden mi kaynaklanıyor? Yoksa her şey bir akşam eve biraz erken dönmekten, yanlış bir zamanda yanlış bir kapının önünde durmaktan mı ibaret? Cercas'ın tercihi açık: İkincisi. Ve bu tercih, romanın altına yerleştirdiği en rahatsız edici fikir.
Cercas'ın burada yaptığı şey tür açısından ilginç: Roman ne tam bir gerilim, ne tam bir fantastik kurgu. Daha çok unheimlich (Freud'un "tekinsiz" dediği o his) ile örülmüş gerçekçi bir anlatı. Freud, tekinsizliği tanımlarken şunu söyler: Bir zamanlar tanıdık olan, bastırılmış olan şeyin geri dönüşüdür. Kiracı tam da bu hissi üretiyor. Dışarıdan bakan için her şey normal görünüyor; ama Mario için, yani içeriden bakan için, her şey hafifçe kaymış, yüzeyi çatlamış bir aynaya dönüşmüş gibi.
Doppelgänger edebiyatının klasik şablonunu düşündüğümüzde (Poe'nun William Wilson'ından Dostoyevski'nin İkizi'ne uzanan çizgiyi) ikiz ya da kopya figürü genellikle dışarıdan gelir ve doğrudan yüzleşme ister. Ama Cercas bu şablonu çok daha sinir bozucu bir yere taşıyor: Kiracı Mario'yu yok saymıyor, onu görünmez kılıyor. Herkes yeni geleni seviyor, herkes Mario'yu da seviyor; sadece ikisi aynı anda var olamıyor sanki. Şiddet yok, tehdit yok, kötü niyet bile belirsiz. Sadece yavaş yavaş, neredeyse kibarca işleyen bir ikame süreci var. Bu kibarlık, korku romanlarındaki açık düşmanlıktan çok daha ürkütücü.
Akademisyen figürü meselesi benim için ayrı bir yerde duruyor. Mario Rota dilbilimci; yani dilleri, anlamları, kelimelerin nasıl çalıştığını araştıran biri. Ve tam da bu adam, kendi hayatını anlatacak dili kaybediyor. Kimse onu yanlış anlamıyor, kimse ona kötü davranmıyor; sadece onun varlığı bir şekilde anlamsızlaşıyor.
Bunu okurken içimde bir şeyler sıkıştı. Akademik kimlik, üzerine düşünmediğimiz kadar kırılgan bir şey. Bir unvan, bir oda, bir bölüm, bir ders saati... bunlar sadece pratik ayrıntılar değil. Bunlar "ben buradayım" demenin kodlanmış biçimleri. Mario'nun kaybettiği şeyler de tam olarak bunlar: önce odası, sonra dersleri, sonra meslektaşlarının gözündeki tanınırlığı. Kurumun içinde varlığını kanıtlayan her şey. Ve insan soruyor kendine: Bu roller bize ait olmaktan çıktığında geriye ne kalıyor? Kim kalıyor?
Spoiler Uyarısı
Kitabın sonuna gelindiğinde Cercas, bir ters köşe sunuyor. Romanı bitirip geriye döndüğümüzde bıraktığı ipuçlarını (Mario'ya "sizi başka biriyle karıştırdım" diyenleri, tıpatıp aynı cümleleri kuran insanları) görmek mümkün oluyor. Her şey tekrardan ibaret. Puzzle parçaları bir araya geliyor ve insan hem "hadi canım" hem de "zaten başka türlü olamazdı" diyor.
Burada Cercas'ın yaptığı şeyin sadece bir plot twist olmadığını düşünüyorum. Okurun kendi algısını sorgulatıyor: Biz de Mario gibi mi okuduk? Gördüklerimizi gerçek mi sandık? Anlatıcıya güvendik mi, peki neden? Bu sorular kitabın kapağı kapandıktan sonra açıkta kalmaya devam ediyor.
Cercas bu romanı yazdığında henüz yirmi yedi yaşındaydı. Olgunluk dönemi eserlerine kıyasla daha ham, daha sert kenarlı. Ama tam da bu yüzden ilginç: Bir yazarın ham biçimde ortaya koyduğu şeyleri görüyorsunuz sayfalarda. Gerçek ile kurgu arasındaki sınırı bulandırma isteği, kimlik meselesine duyulan takıntı, küçük olayların hayatları değiştirme gücüne eğilip bakma... Bunlar Cercas'ın ilerleyen yıllarda büyük romanlarla işleyeceği şeyler. Kiracı ise o büyük romanların sessiz, kısa, biraz ürkütücü provası.
96 sayfa, bir oturuş, uzun bir artçı sarsıntı.
·
41 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.