Bu romanı ilk dəfə oxuyanda məni ən çox vuran şey, onun qorxunc dərəcədə real olması idi. Atwood bu əsəri "spekulyativ bədii ədəbiyyat" adlandırır – yəni "olsa nə olar" sualından yola çıxan, gələcəyi deyil, əslində artıq tarixdə baş vermiş şeylərin ekstrapolyasiyasını təqdim edən bir roman. Və bu, onu saf fantaziyadan daha təhlükəli edir.
Gilead rejimində qadınlara oxumaq qadağandır. Bu, sadəcə bir məhdudiyyət deyil – bu, düşüncə qabiliyyətinin əlindən alınmasıdır. Offred-in gizlicə Scrabble oynaması, sözləri yad etməsi, öz hekayəsini kasetlərə danışması – bütün bunlar mənim gözümdə ən incə və ən güclü dirəniş formasıdır. Çünki rejim onun bədənini ələ keçirə bilər, amma sözlərini tamamilə əlindən ala bilməz.
Bu məqam mənə həmişə Hannah Arendt-in "şərin banallığı" anlayışını xatırladır. Gilead-da pislik qışqırmır, əksinə, sakitcə, ritual dillə – "Ona övgülər olsun", "Biz bunu lütflə qəbul edirik" – işləyir.
Romanın ən çox sarsıdıcı cəhətlərindən biri də qadınların bioloji funksiyalarına görə təbəqələşdirilməsidir: Damazlıqlar (qırmızı), Arvadlar (mavi), Martalar (yaşıl), Teyzələr (qəhvəyi)… Bu rənglər sanki bir şahmat taxtasıdır. Mənə elə gəlir ki, Atwood burada müasir cəmiyyətdə də qadınların tez-tez "ana", "işçi", "sevən", "bakirə", "fahişə" kimi dar qəliblərə salınmasını tənqid edir. Gilead sadəcə bu qəlibləri son həddə çatdırır.
Romanın ən faciəli personajı bəlkə də Serena Joy-dur. Rejimdən əvvəl o, ənənəvi ailə dəyərlərini təbliğ edən bir televiziya vaizi idi. Gilead qurulandan sonra isə onun da oxumaq hüququ əlindən alınır, bir "Arvad" olaraq evinə həbs edilir. Atwood bu personajla bizə "sistemi quranların da sistemin qurbanına çevrilməsi" ironiyasını göstərir. Məncə, Serena Joy – öz əlləri ilə öz qəfəsini düzəldən qadının ən acı timsalıdır.
Roman 1985-ci ildə yazılıb, amma 2020-ci illərdə – Türkiyədə İstanbul Sözleşməsindən çıxılması, ABŞ-da "Roe vs. Wade" qərarının ləğvi, Əfqanıstanda Talibanın yenidən qızların təhsilini qadağan etməsi – bu kitab dünən yazılmış kimi təzədir. Atwood bir dəfə demişdi: "Mən heç nə uydurmadım ki, artıq tarixdə baş verməsin." Və bu, ən qorxunc həqiqətdir.
Mən bu romanı oxuyanda istər-istəməz öz cəmiyyətimizdəki qadın hüquqları, təhsil imkanları, söz azadlığı kimi məsələləri düşünürəm. Biz Gilead deyilik, amma kiçik işarələr – "qadının səsi evdən çölə çıxmasın", "qadın müəllim olmaz", "boşanma ayıbdır" kimi zehniyyət qalıqları – harada başlasa, hara gələ biləcəyini göstərir.
Romanın sonundakı akademik konfrans bölümü məni hər dəfə qəzəbləndirir və güldürür. 2195-ci ildə kişi professor Pieixoto, Offred-in əzablarını "elmi obyekt" kimi təhlil edir, onun adını belə tələffüz edə bilmir, və Gilead rejimini "sintez dahiliyi" ilə tərifləyir. Atwood burada kişi akademiyasının qadın təcrübələrini necə sahibləndiyini və onların üstündən necə "elmi" hakimiyyət qurduğunu ələ salır.
Bu bölüm mənə sual verir: Biz də öz tariximizdəki qadın səslərini kifayət qədər eşidirikmi? Yoxsa onları da "elmi obyekt" kimi arxivləşdiririk?
“Damazlıq Qızın Hekayəsi” mənim üçün sadəcə bir distopiya deyil; bir xəbərdarlıqdır. Atwood bizə deyir: "Baxın, insanlıq bunu əvvəl də edib. Kiçik addımlarla, 'bu dəfə fərqlidir' deyə-deyə, yavaş-yavaş." Romanın ən güclü tərəfi odur ki, qorxulu səhnələrlə deyil, normalizasiya ilə qorxudur. Gilead-da insanlar qışqırmır, ritual şəkildə dua edirlər. Və bəlkə də ən böyük təhlükə budur – pisliyin normal, gündəlik, hətta "müqəddəs" bir şey kimi qəbul edilməsi.
Mən bu romanı hər kəsə – xüsusilə də "bu bizə toxunmaz" deyənlərə – oxumağı tövsiyə edirəm. Çünki Atwood-un dediyi kimi: "Heç bir şey olmaz" dediyimiz anda hər şey ola bilər.
·
36 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.