Martin van Bruinessen'in Güneydoğu ve Doğu Anadolu'yu içine alan, Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı bölgeyi birinci kaynaklar ya da dolaylı kaynaklar ile ele aldığı; bölgenin toplumsal yaşamına ışık tuttuğu eseri.
Kürtlerin özellikle Irak'ın Kuzeyi, İran, Suriye ve Türkiye'nin doğusunda konumlandığını ve yaşayış sekillerini tarihsel boyutta kitapta görebiliyoruz. Özellikle bu yaşayışı Ağa, Şeyh ve Devlet üçgeninde incelemiş Bruinessen.
Ağa feodal lider, ekonomik güç.
Şeyh dini lider.
Devlet ise politik güç olarak lanse edilebilir. Bu üç hegemonya birbirleriyle ilişki halinde.
Özellikle Kürtlerdeki feodal yaşamın toplumsal yasami nasıl şekillendirdiği, iç çekişmelere nasil yön verdiğini, ekonomik hayatın ne tür faaliyetler ile sürdürüldüğünü kitapta görebiliyoruz. Bu feodal yapının, bölgenin coğrafi koşullarından dolayi, aslında oluşan bir siyasi boşluk nedeniyle çıkmış olabileceğini yorumlamak mümkün. Bugün bu derebeylik düzenini bu bölgede görüyoruz, tıpkı Osmanlinin son dönemleri ve cumhuriyetin ilk zamanlarında olduğu gibi. Çünkü Doğu, sert bir coğrafya. Burada devletin etkisi o zamanlar fazla değildi, yolları yani ulasabilirligi iyi durumda değildi. Dolayısıyla Devlet otoritesinin zayıflamasina yol açan bir durum. Otoritenin olmadığı yerde kişiler, topraklarına toprak katarak güçlerine güç katmış ve otorite haline gelmiş. Ağalık, bu şekilde bölgede etkin güç haline gelmiş.
Şeyh ise, Kürt ve Türk'ü bir arada tutan en önemli olgu olan dini boyutun lideriydi. Şeyh, toplumda saygı duyulan, topluma yön veren hatta ve hatta ayaklanmaları dahi organize eden, orduya komutanlık edebilen bir konuma da gelmiştir. Şeyh Sait ayaklanması başta olmak üzere örnekler oldukça fazla.
Devlet bu noktadaki eksikliğini o dönemde bu nüfuzlu kişiler arasında kurduğu diyaloglar ile kapatmaya çalışmış. Kendisine bağlı ağalar ve aşiretler olmasını sağlamıştır. Ve bunları ayaklanmalarda, isyanlarda hatta ve hatta operasyonlarda kullanmıştır.
Özellikle Şeyh Sait isyanı, merak ettiğim hususlardan biriydi. Kitapta bunu okuma şansı buldum. Şeyh Sait'in nasıl etkin bir kişi olduğunu, kitleleri nasıl peşinden kosturdugunu görmüş oldum. İsyanın temelinde dini etkenler ağırlıkta olmakla beraber milliyetçi unsurların da etkisi göz ardı edilemez. Özellikle Atatürk'ün çıkardığı Halifeliğin Kaldırılması kanunu, Laikliğin devreye girişi bu dini liderler arasında özellikle de Şeyh Sait özelinde tepkiye yol açtı. Ve bu tepkiler, akabinde bir ayaklanmanin çıkış noktası oldu. Ayaklanmanin detayları ve kapsamı kitapta mevcut.
Kitap boyunca bölgeden Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı yerler olduğu için Kurdistan olarak bahsediliyor. Bu ayri bir devlet anlamında değil, bölgede çoğunlukta olan halktan dolayi kullanılan bir ibare. Zaten Osmanlı kaynaklarında da bu şekilde yer alıyor. Özellikle Şeyh Sait ayaklanması sonrasında Atatürk bu idarenin kaldırılmasını istiyor. Ve coğrafya kitaplarından ve politik yaşamdan bu ibare kaldırılıyor.
Toplumsal yaşama geniş bir perspektiften bakınca özellikle ağalık ve aşiret sisteminin Kurtlerin kapalı bir yapıya sahip olmasına sebebiyet verdiğini net olarak söyleyebilirim. Hep bahsettiğim o coğrafi koşulların zorluğu aslında bu sistemi sürekli kılmış. Ağaların köylü üzerindeki etkisini sürekli arttırmıştır. Ezilen bir halk, zenginliğe zenginlik katan bir feodal liderleri üretmiş bu sistem. Günümüzde de hala bu yapılanmayı görmek mümkün maalesef. Ve bu yapılanma, aşiretsiz köylüler ya da diğer insanlar üzerinde de bir baskı unsuru olarak da kullanılmakta.
Ermeniler ve Kurtlerin yoğun olarak yaşadığı bu coğrafya, tarih içinde cereyan eden olaylar sonrasında demografik değişimlere sahne olmuş, Ermeniler bölgeyi terk etmek durumunda kalmış, devletin aldığı sert tedbirlerle beraber de merkeze bağlı bir hale gelinmiştir. Özelikle ayaklanmayi çıkaranların idam edilmesi, öldürülmesi ,devletin caydırıcı tepkisi bunu sağlamıştır.
Bruinessen, kitabında zaten belirli noktalarda kaynaklarının güvenilir olamayabileceğinden bahsediyor. Buna göre okuyup, kendinizce yorumlamanizda ve çıkaramlarda bulunmanizda fayda var.
·
56 Gösterim
Yorumlar
Yorum yapabilmeniz için giriş yapmanız gerekmektedir.