"YORGUN SAVAŞÇI"
"Doktor insanların satranç taşları karşısında derin derin düşünceye dalmalarını sevmiyor, buna “Tıkanık düşünme” diyordu. “Satrançta insan düşünme idmanı bile yapamaz. En büyük silahımız olan düşünme gücünün asıl işi, gerçeği bulmak, anlamak, değiştirmektir. Satrançta düşünmenin bu çeşidinden kaçarız. Onu boşa çalıştırarak, kısa bir zaman için olsa da iyice yorar, asıl ödevinden uzakta tutarız. Kaytarmanın en korkuncu, bir kuvveti, asıl işinin üstünde gibi göstererek, onu boşa çalıştırmaktır. Bunun en açık örneği de satranç.”
Tarih okumak, bir Türk ferdi için sadece bir tercih değil, aynı zamanda bir sorumluluk ve zorunluluktur. Yaşadığımız zamanı, içinde bulunduğumuz coğrafyayı tanımak ve doğru yorumlamak istiyorsak, tarihe kulak vermek zorundayız. Kemal Tahir’in “Memleketin en kötü günlerinde düşmanlar iyice içeri doldukları sırada, başından beri politikaya karışmamış, orta rütbede, dövüşken Türk subayının, ordusuz kalma dramını anlatmak istedim” sözleriyle özetlediği Yorgun Savaşçı, edebiyatımızın en çarpıcı romanlarından biri. 1965’ten bugüne okunan, tartışılan ve ilham veren eser, aslında hepimize tanıdık bir hikâye anlatıyor: Yenilgiden sonra ayağa kalkmanın, ordusuz kalmış bir askerin içindeki mücadeleyi yeniden ateşlemenin hikâyesi. Esir Şehrin İnsanları serisinin önemli bir halkası. Bu kez merkezde, seriden tanıdığımız Cehennem Topçu Cemil var. Ama bu kitapta o artık baş karakterdir. Kemal Tahir, âdeta bir yan karakteri alıp onun sırtına bir milletin kaderini yükler. Ve Cemil bu yükü hakkıyla taşır. Onu bambaşka bir ışıkta görmemizi sağlıyor.
Romanın geçtiği dönem çok çetrefilli. İttihat ve Terakki’ciler, Birinci Dünya Savaşı’na girilmesinden ve Enver Paşa yanlısı politikalarından sorumlu tutuldukları için köşe bucak saklanmaktadır. Halkın gözünde âdeta “gavur” ilan edilmişlerdir.
Cemil, savaşta topçu olarak görev yapmış, cepheden cepheye koşmuş bir subaydır. İstanbul’a döndüğünde hissettiği tek şey vardır: Yorulmuştur. Hem de çok.
Teyzesinin kızı Neriman’la evlenen Cemil’in en büyük hayali, onunla birlikte sessiz, sakin, uzak bir köyde yeni bir hayat kurmaktır. Savaştan, ölümden, ihanetten uzak... Ama kader gülmüyor bu hayale.
İzmir’in Yunan tarafından işgal edildiğini duyduklarında her şey değişiyor. Cemil ve arkadaşları artık hayal kurmuyor; harekete geçiyor. Milli Mücadele’yi başlatıyor, direnişe atılıyorlar.
Bir de öteki taraf var: Sus pus olmuş, direnişe karşı çıkan, İstanbul’un sesini dinleyen kesim. Onlar Cemil ve arkadaşlarının yapmak istediklerine engel olmaya çalışıyor. İşte bütün gerilim tam da bu noktada düğümleniyor: Direnecek misin, boyun mu eğeceksin?
Kemal Tahir’e göre Batı’da devlet zorunlu bir yapı değildir. İnsanlar devletsiz de yaşayabilmiştir. Peki ya Doğu’da, özellikle Osmanlı’da? Burada devlet her şeydir. Toplum devletsiz kalamaz, var olamaz.
Anadolu toprağı “çetin” bir topraktır. Verimsiz değil, ama işlenmesi zor, ıslah edilmesi büyük emek ve örgütlenme isteyen bir coğrafyadır. Bu yüzden Batı’da olduğu gibi küçük derebeylikler Anadolu’da boy gösteremez. Toprağı işlemek, sulamak, ürün almak için büyük bir merkezi güç gerekir. İşte bu yüzden devlet ağır basar, hatta her şey olur. Bu tez, romanın arka planını anlamak için altın anahtardır.
Yazar, İttihat ve Terakki Partisi’nin halk üzerinde bıraktığı etkiyi şaşırtıcı derecede yalın bir dille anlatır. Modernleşme kaygısıyla hareket eden İttihatçılar ile geleneksel dünyasını korumaya çalışan halk arasında derin bir uçurum vardır.
Bu çarpıcı tespit, Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki modernleşme çabalarına da ışık tutar. Yenilik mi yapıyorsunuz? O zaman dışlanma riskini göze alacaksınız. Kemal Tahir bu gerilimi hiçbir zaman siyah-beyaz bir ahlakçılıkla yargılamaz; olduğu gibi, acısıyla, çatışmasıyla gösterir.
Romanın belki de en umut verici yanı, her şeye rağmen toparlanmaya çalışan subaylardır. Zor şartlar, engellemeler, ihanetler... Ama onlar yine de örgütlenmenin bir yolunu ararlar.
Kemal Tahir, bu noktada yeni Cumhuriyet’in kurucularının organizasyon dehasına da saygı duruşunda bulunur. Okuyucuya sadece bir roman değil, aynı zamanda “nasıl toparlanıp ayağa kalktık” sorusunun cevabını arayan bir yol haritası sunar.
Düşman şehirlerimizi birer birer işgal ederken, kendi bulunduğu şehrin de yakında işgal edileceğini anlayan ama buna rağmen tek bir taş kıpırdatmayan, üstelik düşman bayraklarını dikip şehrin her yanına asan bir milletin varisi olmak...
Kitabı okurken bunu düşünmeden edemiyoruz. Ve evet, tarifsiz bir utanç hissediyoruz.
Ama Sonra...
Sonra sayfalar ilerledikçe o utanç yerini bambaşka bir duyguya bırakıyor.
Her türlü zorluğa, aksiliğe, eşkıyaya, Anzavur’a, Etem’e, İngiliz’e ve Yunan’a rağmen baş kaldıranlar çıkıyor karşımıza. Direnenler. Pes etmeyenler.
İşte o zaman anlıyoruz. Bu topraklar asla sahipsiz değil.
Cehennem Topçu Cemil... Adı bile yetiyor.
Bekir Sami Bey, Selahattin Bey, Kör Şaban, Teğmen Faruk, Doktor Münir, Binbaşı Naci...
Ve ismini hatırlayamadığımız sayısız kahraman. Hepsi, bir milletin küllerinden nasıl yeniden doğduğunun canlı tanıkları. Hepsi, “Biz bittik” denilen yerde “Daha başlamadık” diyen o çılgın cesaretin sahipleri.
Yorgun Savaşçı’yı okumak, bir aynaya bakmak gibidir. Önce utançla yüzleşiriz. Sonra gururla.
Ve belki de en önemlisi: Çaresizlik anında bile direnmenin bir yolunun olduğunu.
Utanalım ama gurur duyalım. Ve unutmayalım: Hiçbir şey göründüğü kadar bitmiş değildir.
Yazarın üslubu insanı durduruyor, düşündürüyor, harekete geçiriyor. Tarih, kuru bir ders olmaktan çıkar; bir destana, bir diriliş hikâyesine dönüşür. Dağılan bir imparatorluğun her çatırtısına kulak veren yazar, karanlığın dibinden umudun zirvesine uzanan bu yolculuğu ölümsüz karakterlerle romanlaştırmış. Cehennem Topçu Cemil’den Doktor Münir Bey’e, Patriyot Ömer’den Kör Şaban’a kadar her biri kültleşmiş karakterler, aslında bir milletin geleceğinin belirlendiği o kısa ama destansı zaman dilimini taşıyor sırtlarında.
Kitaptaki yorgunluk, savaşmaktan ya da mücadele etmekten kaynaklanmıyor. Tam tersine, yapamamaktan gelen bir yorgunluk bu. Anadolu halkının üzerine çöken o ağır esaret ve savaş yorgunluğu, bir şeyleri değiştirememenin, elinden bir şey gelmemenin getirdiği derin bir bitkinlik olarak karşımıza çıkıyor.
Yazarın, engin tarih bilgisi, kitabın her satırında kendini hissettiriyor. Müthiş tarih okumalarına tanıklık ederken, aynı zamanda yöresel üslup denemeleriyle de karşılaşıyoruz. Milli Mücadele yıllarının belirsizlikleri, geçmişle hesaplaşmalar, İttihatçılık meselesi... Bunların hepsi kitabın sayfalarında can buluyor.
Herkes Cehennem Topçu Cemil’in yorgunluğundan bahseder. Savaşlardan yenilgiyle çıkmış, üst üste kaybetmiş, bir türlü tutturamamış bir subayın yorgunluğu bu. Ama kimse şunu sormuyor: Bu yorgunluk sadece ona mı ait?
Bence hayır.
Cemil’in yorgunluğu, bir milletin kolektif hafızasında taşıdığı bir ağırlık. Her kaybedilen savaşın, her geri çekilişin, her “keşke”nin birikmiş hali. Bugün bile, yıllar sonra, bir işe başlayıp bitiremeyen, bir hayalin peşinden koşup yarı yolda dönen, bir mücadeleye atılıp “Ne gerek var?” diye vazgeçen herkesin yorgunluğu bu.
Ben Cemil’i okurken kendimi gördüm. Kaç kez bir şeylere başlamak isteyip de “Yorgunum” dediğimi hatırlıyorum. Ama o yorgunluk, gece uykusuz kalmaktan değildi. Başaramama korkusundandı. Tıpkı Cemil gibi.
Eser, sadece bir milli mücadele romanı,
bir kahramanlık destanı olmanın çok ötesinde, bir milletin içinden geçtiği o çetin süreci, yapamamanın yorgunluğu üzerinden okuyan, farklı ve derinlikli bir başyapıt.
Kemal Tahir’in büyük tezinin romanlaşmış halidir. Devlet, toprak, İttihatçılık, halkın direnci ve yeni kurulan Cumhuriyet’in temelleri... Hepsini bu romanın sayfalarında bulabilirsiniz.
Eğer bir milletin yenilgiden nasıl dirildiğini, ordusuz kalmış bir subayın nasıl savaşmaya devam ettiğini anlamak istiyorsanız, bu kitap tam size göre.
Kitapla Kalın.
·
66 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.