Juliette – Sade’ın Manifestosu mu, Yoksa Hayal Gücünün İflası mı?Alıntı
Sade’ın ahlak eleştirisi zihin açıcıdır. Toplumun “ahlak” adı altında bireyi nasıl kıstırdığını, bastırılmış dürtülerin nasıl vahşete dönüştüğünü görmek için Sade’ı okumak meşrudur — hatta gereklidir. Bu felsefi zemin sağlamdır, düşündürücüdür ve savunulabilir.
Ama Juliette bir felsefe kitabı değil. Ve işte tam da burada Sade kendini ele verir.
Hikâye, aslında bir hikâye bile değildir. Juliette bir karakter olarak gelişmez; o, Sade’ın tezlerini taşıyan bir araçtır. Sayfa sayfa tekrarlanan şiddet ve müstehcenlik sahneleri, bir noktadan sonra felsefi argümanın önüne geçer ve metin kendi içinde tutarsızlaşır: Özgürlüğü savunan bir yazar, okuyucusunu aynı sahnenin sonsuz tekrarına mahkûm eder. Bu bir çelişkidir.
Sade, “ahlakın bastırılmışlık yarattığını” söyler — haklıdır. Ama ardından bu bastırılmışlığı kırmak için önerdiği şey, yalnızca farklı bir tiranlıktır: Güçlünün zayıfı ezdiği, acının erdem sayıldığı bir düzen. Juliette özgür değildir; o sadece ezilen değil, ezen olmuştur. Bu bir kurtuluş hikâyesi değil, rol değişimidir.
Tekrarın Tiranlığı
Anlatının en büyük yapısal sorunu monotonluktur. Sade’ın kalemi felsefi diyalogda keskinleşir; ancak kurgu inşasında neredeyse işlevsizdir. Her bölüm bir öncekinin şablonunu tekrar eder: yeni bir mekân, yeni isimler, aynı dinamik. Bu tekrar kasıtlı bir estetik tercih olarak savunulabilir mi? Belki. Ama savunulamayacak olan şu: Tekrar burada özgürleştirmez, uyuşturur. Okuyucu bir noktada şoka değil, sıkıntıya ulaşır. Sade’ın hedeflediği sarsıcı etki, kendi yarattığı tekrar döngüsünde boğulur.
Roman ilerledikçe değil, yineledikçe büyür. Ve bu yineleme, iddia ettiği özgürleştirici etkiyi tam tersine çevirir.
Juliette Bir Karakter Değil, Bir Tez
Juliette’i roman boyunca takip edersiniz ama onu hiç tanımazsınız. Onun korkuları yoktur, çelişkileri yoktur, dönüşümü yoktur. Başladığı yerde biter — ya da daha doğrusu, başladığı yerde devam eder. Sade onu bir insan olarak değil, kendi felsefesinin taşıyıcısı olarak kurgulamıştır. Bu, romanın en büyük edebi zaafıdır.
Justine ile karşılaştırıldığında bu daha da belirginleşir. Justine acı çeker, sorgulanır, kırılır — ve bu yüzden bir karakter olarak nefes alır. Juliette ise kazanır, kazanır, kazanır. Hiç yenilmez, hiç şüphe duymaz, hiç titremez. Bu tek boyutluluk, romanı felsefi açıdan güçlü kılmak bir yana, onu zayıflatır. Çünkü gerçek bir fikir, ancak onu zorlayan bir karakterle sınanabilir. Sade bu sınavdan kaçmıştır.
Özgürlük mü, Güç Fetişi mi?
Sade’ın en çarpıcı iddiası şudur: Doğa ahlaksızdır, dolayısıyla insan da ahlaktan azade olabilir. Bu argüman kâğıt üzerinde ilgi çekicidir. Ama Juliette‘deki uygulamasına bakıldığında, bu “özgürlük” yalnızca güçlüye aittir. Kitap boyunca acı çekenler her zaman güçsüzlerdir. Juliette ve çevresi servet, nüfuz ve fiziksel üstünlükle donanmıştır. Sade’ın “özgür insan”ı aslında ayrıcalıklı insandır.
Bu noktada Sade, eleştirdiği toplumsal hiyerarşiyi yıkmaz — sadece meşrulaştırır. Ahlakı reddederken, gücü kutsallaştırır. Ve bu, onun en derin çelişkisidir.
Yakılmalı mı?
Simone de Beauvoir, 1951’de “Faut-il brûler Sade?” — “Sade Yakılmalı mı?” — diye sormuştu. De Beauvoir’a göre Sade ne bir canavar ne de bir dâhidir; o, kendi çıkmazlarını kâğıda dökmüş, özgürlük ile şiddet arasındaki gerilimi ham bir dürüstlükle yazmış bir düşünürdür. De Beauvoir onu yakmayı değil, okumayı önerir — çünkü Sade’ı okumak, insanın karanlık potansiyeliyle yüzleşmektir.
Juliette özelinde bu soruyu yeniden sormak gerekir. Hayır, yakılmamalı. Ama şunu da teslim etmek gerekir: De Beauvoir’ın Sade’ında bir düşünür vardır, Juliette‘de ise çoğunlukla o düşünürün en tembel, en tekrarcı hali. Sade’ı yakmak gerekmez — ama Juliette’in felsefi derinlikten çok bir güç fantezisi olduğunu görmek de entelektüel bir dürüstlük meselesidir.
Son Söz
Sade’ı okumak gerekir. Ama Juliette’i okurken şunu aklınızdan çıkarmayın: Karşınızdaki metin, bir özgürleşme anlatısı değil; özgürleşme kılığına bürünmüş bir iktidar fantezisidir. Felsefi iddiası büyük, edebi karşılığı zayıf, ahlaki çelişkisi ise görmezden gelinemeyecek kadar derin.
Sade düşünür olarak okunmayı hak eder. Romancı olarak ise kendi manifestosunun gölgesinde kalır.
Bir Okuyucu Notu
Şu an Sade okumaya ara veriyorum. Bu bir yenilgi değil, bilinçli bir nefes. Juliette zihinsel olarak tüketici bir metin — yalnızca içeriğiyle değil, yapısıyla da. Aynı şiddeti, aynı dinamiği, aynı felsefi tekrarı sayfalarca sindirmek bir noktada okuyucuyu yoruyor. Belki bu da Sade’ın kasıtlı bir etkisidir, belki değildir. Bu incelemeyi uzun süredir heyecanla bekliyordum
··
121 Gösterim
Yorumlar
Yorum yapabilmeniz için giriş yapmanız gerekmektedir.