Stanislav Lemin "Solaris" romanı, elmi-fantastika janrının sərhədlərini aşaraq insanın dərketmə imkanlarının limitlərini, şüurun ontoloji mahiyyətini və yaddaşın insanı izləyən kölgə kimi təsirini araşdıran dərin və fəlsəfi əsərdir. Hadisələr sirli Solaris planetinin orbitində yerləşən tədqiqat stansiyasında cərəyan edir və hekayəni psixoloq Kris Kelvinin subyektiv baxış bucağından izləyirik. Kelvin elə radikal və fərqli, qeyri-insani bir yad zəka ilə qarşılaşır ki, bu qarşılaşma insanın öz biliyinə və kainatı dərk etmə qabiliyyətinə olan inamının nə qədər kövrək olduğunu bütün çılpaqlığı ilə üzə çıxarır.
Solaris adlı okean-planet elmin qarşısına hələ də həlli olmayan bir tapmaca qoyur. Onun bütün səthi mürəkkəb kolloid plazmadan ibarətdir. Bu maddə daim hərəkətdədir, sanki məqsədli, lakin bizim üçün anlaşılmaz strukturlar yaradır, eyni zamanda istənilən mənalı təmas cəhdinə inadla müqavimət göstərir. "Solarisçi"lərin nəsilləri bu planetin mahiyyəti haqqında bir-birinə zidd nəzəriyyələr quraraq bütöv bir elm sahəsi – "Solaristika" yaradırlar. Lakin zaman keçdikcə bu sahə yad fenomenləri dərk etməkdən çox, insan psixologiyasının labirintlərində azmağa çevrilir.
Kelvin köhnəlmiş, dağılmaq üzrə olan stansiyaya gəldikdə, digər alimləri dərin psixoloji sarsıntılar içində tapır. Onların hər birini "qonaqlar" izləyir. Bu qonaqlar alimlərin ən dərin xatirələrindən, sarsıntılarından və peşmanlıqlarından doğulmuş, neyron izləri vasitəsilə fiziki olaraq qüsursuz şəkildə yenidən qurulmuş varlıqlardır. Solaris insan beynində yayılan dalğaları tutur və "qonaqları" insan yuxuda olarkən (beynin müdafiə mexanizmlərinin zəifləməsindən istifadə edərək) yaradır. Okean beynin şüuraltı qatlarına, yaddaşın gizli "adacıqlarına" nüfuz edərək oradakı emosional proyeksiyaları kəşf edir. Lakin okeanın yaratdığı bu "qonaqlar" bənzədiyi insanın əslini deyil, yalnız müşahidəçinin beynində qalan subyektiv obrazı əks etdirir. Bu səbəbdən yaradılan varlıq yalnız subyektin bildiyi və xatırladığı qədər mövcuddur.
Lem romanı ustalıqla bir-birini izləyən epistemoloji böhranlar silsiləsi kimi qurur. Okeanın yaratdıqları sadəcə halüsinasiyalar deyil, alimlərin şüuraltından formalaşmış maddi varlıqlardır. Bu, onları öz psixikalarının basdırılmış, ağrılı qatları ilə üz-üzə qoyur. Kelvin üçün bu qarşılaşma Hari şəklində təcəssüm edir. Hari illər əvvəl onun tərəfindən tərk edildikdən sonra intihar etmiş sevgilisinin mükəmməl surətidir. Onların ağrılı dərəcədə real münasibəti, Hariyə qarşı olan çaşqınlığı və Kelvinin iyrənmə ilə incəlik arasında parçalanması, günahın və insan olmağın mahiyyəti üzərində dağıdıcı bir düşüncəyə çevrilir.
Solarisi həqiqətən inqilabi edən onun antropomərkəzçiliyə (insanı kainatın mərkəzində görmə təkəbbürünə) və antropomorfizmə (Allahı insan şəklində təsəvvür etmə, əsərdə isə qeyri-insani varlıqları insan qəlibləri ilə izah etməyi nəzərdə tutur) yönəltdiyi radikal çağırışdır. Lemin yaratdığı okean, ədəbiyyatda həqiqətən yad zəkanın ilk inandırıcı təsvirlərindən biridir. Solaris nə amansız, nə də xeyirxahdır, sadəcə o qədər fərqlidir ki, insanın ünsiyyət, məqsəd və məna anlayışları onun qarşısında tamamilə mənasız qalır. Alimlərin Solarisi rentgen şüaları, riyazi modellər və hətta zorakı təsirlər (okeanı radiasiya ilə bombardman etmə səhnəsi) vasitəsilə dərk etmək cəhdləri, əslində, insan ağlının məhdudluğunu və təkəbbürünü ifşa edir. Lem incə bir toxunuşu ilə Solaris haqqında yazılmış ədəbiyyat kitabxanasını təsvir edərkən, hər dövrün planetə öz obsesiyalarını, dini yozumlardan tutmuş psixoanalitik şərhlərə qədər necə yüklədiyini ustalıqla göstərir.
Romanın ürpədici gücü onun intellektual qatının altında gizlənən emosional dərinlikdən doğur. Kelvinin "yeni" Hari ilə münasibəti faciəvi bir paradoksa çevrilir. Hari özünün sadəcə bir rekonstruksiya olduğunu dərk etsə də müstəqil şüur və fərdiyyət inkişaf etdirir. Bu isə hər iki tərəf üçün dərin vicdan əzabına səbəb olur. Lem bizə çatdırır ki, insanlıq tamamilə yad zəka ilə qarşılaşsa belə, onu tanımaq üçün öz qavrayış qəliblərindən (antropomorfik filtrlərdən) kənara çıxmağa qadir deyil. Okeanın son, möhtəşəm yaradıcılıqları olan nəhəng, ötəri strukturlar bəlkə ünsiyyət cəhdidir, bəlkə də sadəcə bizim dərk edə bilmədiyimiz kosmik proseslərin yan təsiri...
Əsər həm qəhrəmanlarını, həm də oxucunu dərin bir qeyri-müəyyənlik içində saxlayır. Bu qeyri-müəyyənlik həm də mövcudluğun təməlindəki boşluqdur. Kelvin isə o boşluqda artıq heç nəyi rasionallaşdırmağa çalışmır. O, dərk edir ki, dünyanı yalnız insan anlayışları çərçivəsində izah etmək heç bir nəticəyə çıxarmayan bir cəhddir.
Stanislaw Lem 
Solyaris
Stanislaw Lem Solyaris
·
1 +1'leme
·138 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.