Sabahattin Alinin "İçimizdəki Şeytan" (1940) əsəri, fərdin daxili aləmi ilə cəmiyyət təzyiqləri arasındakı qarşıdurmanı ustalıqla işləyən psixoloji romandır. Əsər adını “şeytan” metaforundan alır: Yazar şərri xarici bir qüvvədən çox, insanın öz zəiflikləri, qorxuları və bəhanələri kimi təyin edir. Roman eyni zamanda dövrün ziyalılarının riyakarlığını, müharibə illərinin bədbin havasını və fərdin özünə yadlaşmasını tənqid edir.
Romanın Əsas Temaları :
· Özünü Aldatma və Məsuliyyətdən Qaçış: Ömər uğursuzluqlarını daim “içimdəki şeytana” yıxır. Halbuki Sabahattin Ali şeytanın əslində insanın öz vicdanı və iradəsizliyi olduğunu göstərir.
· Cəmiyyət Tənqidi: Cümhuriyyət dövrü ziyalılarının Qərb təqlidçiliyi, samimiyyətsizliyi və xalqdan qopması tənqid edilir. Ömər kimi ziyalılar yaşadıqları cəmiyyətə yadlaşmışdır.
· Məhəbbət və Xəyal Qırıqlığı: Ömər ilə Macidənin münasibəti ehtirasla reallıq arasında gedib-gəlir. Macidənin romantik gözləntiləri Ömərin məsuliyyətsizliyi qarşısında yıkılır.
Personaj Təhlilləri :
Ömər – Romanın anti-qəhrəmanı. Hüquq fakültəsini yarımçıq qoymuş, nizamsız işlərdə çalışan, ziyalılıqla öyünən bir gəncdir. Daxili çatışmalarla boğuşur: Bir tərəfdən cəmiyyətə uyum sağlama istəyi, digər tərəfdən asi və məsuliyyətsiz olmaq. Özünü daim haqlı çıxartma cəhdi onu tipik “özünə yadlaşmış ziyalı” halına gətirir. Ömərin ən böyük qüsuru, hərəkətlərinin nəticələrini üstlənmək yerinə bir “şeytan” uydurmasıdır.
Macidə – Ömərin sevgilisi, idealist və duyğusal bir gənc qadın. Müəllim işləyir, dürüst və ciddi bir xarakterdir. Lakin Ömərin qeyri-sabitliyi qarşısında sadəlövh qalır; onu dəyişdirə biləcəyinə inanır. Macidə romanın əxlaqi kompası kimidir, lakin sevgisindəki israr onu xəyal qırıqlığına sürükləyir. Sabahattin Ali onun vasitəsilə qadınların cəmiyyətdəki kövrək mövqeyini də işləyir.
Bədri – Ömərin dostu, balanslı və realçı bir vəkildir. Ömərin əksinə, həyata daha möhkəm ayaqlarla basar, məsuliyyət sahibidir. Romanda “ağıl” və “kamillik” simvoludur. Ömərin bəhanələrini üzünə vuran yeganə şəxsdir. Onun varlığı Ömərin zəif cəhətlərini daha aydın görməyimizi təmin edir.
Nihad – Macidənin keçmiş nişanlısı, uğurlu və oturuşmuş bir həkimdir. Ömərin tam ziddidir: nizamlı, etibarlı, cəmiyyətdə hörmətli. Ancaq romantizmdən məhrum, bir qədər soyuq bir xarakterə malikdir. Ömər-Macidə münasibətinin çöküşündə dolayı rol oynayır.
Nəticə :
İçimizdəki Şeytan, fərdin öz qaranlıq tərəfləri ilə üzləşməsindən bəhs edən universal bir şah əsərdir. Sabahattin Ali personajlar vasitəsilə bu sualı verdirir: “Başımıza gələn pisliklərdən həqiqətən xarici amillər mi qaynaqdır, yoxsa bizim qorxaqlığımız və bəhanə tapmaq çabamız?” Roman Ömərin çöküşü və Macidənin dağılan xəyalları ilə “şeytan”ın əslində içimizdə olduğu və onu yalnız cəsarət və özünütənqidlə yenməyin mümkün olduğu mesajını verir.
Qeyd :
Sabahattin Ali mənim yazıçım deyil. Amma düşünürəm ki, oxuduğum əsərləri ümumi baxış bucağından təhlil etməliyəm. Bu romanı “Kuyucaklı Yusuf” romanına nisbətdə daha çox bəyəndim, çünki “romantizm” və “idealist” baxımından bir az kənarda idi. Əks halda mən “romantizm” və “idealist” əsərləri zülm ilə oxuyuram.
·
14 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.