Mən illərdir elmi fantastika oxuyuram. Ulduz döyüşləri, qalaktik imperiyalar, yadplanetlilərlə əl sıxmaq… Bunların hamısı gözəldir, rahatdır. Çünki orada hər şey aydındır: pis var, yaxşı var, texnologiya var, sonunda ya qələbə var, ya da faciə. Amma Stanislaw Lemin “Solaris”i... bu kitab oxuduqdan sonra məni günlərlə susdurdu.
Zahirən, sadə bir süjet: Kris Kelvin adlı psixoloq sirli “Solaris” planetinə göndərilir. Orada alimlər illərdir bu planetin üzərindəki nəhəng, düşünən okeanı tədqiq edirlər. Amma okean insanlara cavab vermir. Daha doğrusu, elə bir cavab verir ki, insan beyni bunu qəbul edə bilmir. Alimlərin başına gələnlər dəhşətlidir: okean onların yaddaşından, günahkarlıq hissindən, ən dərin travmalarından “qonaqlar” yaradır. Kelvinin yanına da illər öncə intihar edən sevgilisi Hari gəlir. O, canlıdır, qanı var, nəfəs alır – amma o, insan deyil. Okeanın Kelvinin beynindən “oxuduğu” bir layihədir.
Əvvəla, tənhalıq. Elə bir tənhalıq ki, nəinki başqa planetdə, öz yaddaşının içində belə tək qalırsan. Kelvin Harini sevir, amma bu sevgi əslində özünə işgəncədir. O, hər dəfə Harini görəndə öz günahını, öz bacarsızlığını, öz insanlığının çılpaqlığını görür. Okean isə bunu vecinə belə almır. Okeanın heç bir pis niyyəti yoxdur. O, sadəcə olaraq “başqa cür”dür. Bəlkə də o, sənət əsəri yaradır, bəlkə də oynayır, bəlkə də sınaq keçirir. Amma bizi, insanları, onun vecinə deyil. Bu, ən ağır həqiqətdir: Kainatda elə bir ağıl ola bilər ki, biz onun üçün maraqlı deyilik.
Lem, sadəcə, qorxulu hekayə danışmır. O, bütün elmi fantastika janrının əsas problemindən danışır: biz hər şeyi özümüzə bənzədirik. Yadplanetli axtarırıq? Onun da iki gözü, bir burnu olsun istəyirik. Onunla danışaq, əl sıxaq, bəlkə də vuruşaq. Amma “Solaris”dəki okean nə danışır, nə də əl sıxır. O, sadəcə var. Və bizim onu anlamağa gücümüz çatmır. Bu, insan beyninin sərhədidir. Lem deyir ki, bəlkə də kainatda elə hadisələr, elə varlıqlar var ki, onları “anlamaq” mümkün deyil. Yalnız hiss etmək olar. Və bu hiss də ağrıdır, həsrətdir,
Harinin getdikcə “insanlaşması”dır. O, əvvəlcə Kelvinin yaddaşından çıxan bir kölgədir. Amma sonra o, qorxmağa, ağlamağa, sevməyə başlayır. Və bir anda anlayırsan ki, bu “qeyri-insan” biz insanlardan daha insani hala gəlir. Okean, özü də bilmədən, insan ruhunun bir kopyasını deyil, bəlkə də onun ən saf variantını yaradır. Amma sonunda hər ikisi – həm Kelvin, həm də Hari – acizdir. Çünki okean onların taleyini avtomatik olaraq yazır, heç bir mərhəmət bilmədən.
“Solaris” oxumaq asan kitab deyil. Səhifələrlə elmi terminlər, psixoloji sıxıntılar, heç bir həll yolu olmayan suallar. Amma bu kitabı bağlayanda birdən başa düşürsən ki, hər birimizin öz Solarisi var. Hər birimizin içində elə bir okean var ki, onun dibində itirdiyimiz insanların, etdiyimiz səhvlərin, unuda bilmədiyimiz anların “Hariləri” yaşayır. Və biz onlarla nə edəcəyimizi bilmirik. Onları sevmək? Məhv etmək? Qaçmaq? Heç biri işləmir.
Lem mənə bir şey öyrətdi: Bəzi sualların cavabı olmadığı kimi, bəzi ağrıların da dərmanı yoxdur. Sadəcə onunla yaşamağı öyrənmək lazımdır. Və bəlkə də, ulduzlara, okeana, öz daxilimizə baxıb susmağı bacarmaq – bu da bir növ kəşfdir.
·
20 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.