Kölelik Dönemeci, tarihsel roman türünde yazılmış; Kırım, Çerkesya ve Osmanlı üçgeninde kölelik düzenini, siyasal çıkar ilişkilerini ve toplumsal çözülmeyi konu alan iddialı bir eserdir. Romanın temel gücü, tarihsel bir dönemin siyasal karmaşasını bireylerin yaşamına, özellikle de kölelik kurumu üzerinden, somut biçimde yansıtabilmesidir. Ancak bu güçlü tarihsel malzemeye rağmen eser, anlatı tekniği bakımından ciddi sorunlar taşır.
Romanın en belirgin yapısal problemi, tekrar duygusunu fazlasıyla hissettiren anlatımıdır. Bir olay önce doğrudan yaşanır ya da bir karakterin gözünden aktarılır; ardından aynı olay başka kişilerin sohbetlerinde yeniden anlatılır. Zaman zaman bu tekrar üçüncü bir anlatıcı üzerinden sürdürülür. Buradaki sorun, farklı bakış açılarıyla olayın anlamını derinleştirmek değil; çoğu kez okurun zaten bildiği sahnenin yeniden özetlenmesidir. Bu durum anlatıyı ağırlaştırır ve okuma zevkini belirgin biçimde azaltır. Olayların sürekli ikinci ve üçüncü elden tekrar edilmesi, romanın dramatik akışını kesintiye uğratır.
Bir diğer önemli sorun ise romanın çok sayıda olaya ve karaktere yayılma çabasıdır. Bilbaşar, yalnızca köleliği değil; Osmanlı saray siyasetini, Kırım hanlığı içindeki iktidar mücadelelerini, Çerkes topluluklarının yaşamını ve Rus etkisini aynı anda işlemeye çalışır. Fakat bu genişleme, romanın merkezdeki meselesi olan köleliğe yeterince yoğunlaşmasını engeller. Eserde birçok ilginç tarihsel olay açılır, fakat bunların bazıları gerektiği kadar işlenmeden kapanır. Bu yüzden roman, sonunda tam olarak olgunlaşmamış ve bazı yönleri eksik bırakılmış hissi verir. Özellikle finalde, olayların Osmanlı paşasının yanında bulunan ve gelişmeleri kaydetmekle görevli bir kişinin raporu üzerinden toparlanması, anlatısal açıdan kolaycı bir çözüm izlenimi yaratır. Yazar sanki dağılmış olay örgüsünü doğal akış içinde çözmek yerine, dışarıdan bir tarih raporuyla kapatmayı tercih eder.
Bununla birlikte romanın en başarılı yanı, köleliğin insanlık dışı yapısını güçlü biçimde hissettirebilmesidir. Bilbaşar, köleliği yalnızca bir ticaret biçimi olarak değil, insanın insan üzerindeki mutlak tahakkümü olarak gösterir. Köleler, toplum gözünde bağımsız iradesi olan bireyler değil; sahiplerinin istediği gibi alıp sattığı, kullandığı ve harcadığı mallardır. Bu durum yalnızca doğrudan sahnelerde değil, daha da etkili olarak egemen sınıfların konuşmalarında ortaya çıkar. Osmanlı paşalarının, askerlerin ve Çerkes beylerinin sohbetlerinde kölelerin sıradan bir eşya gibi anılması, dönemin zihniyetini çarpıcı şekilde açığa çıkarır. Böylece roman, köleliğin vahşetini açık ajitasyona başvurmadan, toplumsal dil üzerinden görünür kılar.
Tarihsel düzlemde eser, Çerkes ve Tatar toplumlarının görünürdeki bağımsız yaşamlarının aslında ne kadar kırılgan olduğunu gösterir. Yağma ve köle ticaretine dayalı ekonomik düzen, bu toplumların uzun vadeli ve kurumsal bir uygarlık inşa etmelerini engeller. Görünürde özgür olan bu halklar, aslında kölelik ekonomisine bağımlı oldukları için siyasi olarak da savunmasızdır. Osmanlı’nın bölgeye müdahalesi ise bu kırılganlığı daha da derinleştirir. Saray çevresindeki çıkar hesapları, yerel halkların kaderini belirleyen bir güç hâline gelir. Şahin Giray ile Bahadır Giray arasındaki iktidar mücadelesi üzerinden roman, yalnızca hanlar arasındaki çekişmeyi değil; büyük devletlerin taşra toplumlarını nasıl kendi çıkarlarına göre şekillendirdiğini anlatır. Çerkeslerin kısa vadeli siyasi tercihlerle yaptıkları destekler, sonunda kendi özgürlüklerinin ortadan kalkmasına yol açar.
Sonuçta Kölelik Dönemeci, kusurlu ama önemli bir romandır. Anlatıdaki tekrarlar ve dağınık yapı, romanın edebi gücünü zayıflatır; fakat köleliğin toplumları nasıl ahlaki ve siyasal çöküşe sürüklediğini göstermedeki başarısı dikkat çekicidir. Bilbaşar, özellikle köleliğin yalnızca bireysel trajediler yaratmadığını, aynı zamanda bütün bir toplumsal yapıyı yozlaştırdığını ortaya koyar. Roman bu açıdan güçlü tarihsel gözlemler içerir; ancak anlatısal dağınıklığı nedeniyle potansiyelinin tamamını gerçekleştiremez.
·
84 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.