Edqar Allan Poe əslində bizə dedektiv hekayəsinin necə yazılmasının dərsini verib, amma bunu o qədər ağıllı edib ki, biz hələ də onun tələsi içindəyik.
Nədən danışıram? Gəlin başdan.
Paris, səhər tezdən anasını öldürmüş kimi qışqırıqlar... İki qadın parçalanmış vəziyyətdə tapılır. Otaq bağlıdır, şübhəli yoxdur, heç bir məntiqi izahat uyğun gəlmir. Polis çaş-baş qalıb. Və sonra səhnəyə Dupin çıxır – yorğanının altında oturan, gecələr düşünən, başqalarının qaçırdığı təfərrüatları görən bu qəribə adam.
Mənim baxış bucağımdan bu hekayə üç şeyi mükəmməl göstərir:
Birincisi, deduksiya bir idman növüdür. Poe Dupin vasitəsilə deyir ki, ağıllı olmaq kifayət deyil – sən rəqibinin (yaxud cinayətkarın) fikirləşdiyi kimi fikirləşməyi bacarmalısan. Məhz buna görə Dupin polis prefektini “dar düşüncəli” adlandırır. Prefekt o qədər “qapalı otaq” stereotipinə öyrəşib ki, ağlına da gətirmir – bəlkə cinayətkar otağa heç girməyib? Bəlkə o, divar, pəncərə, qapı kimi anlayışları alt-üst edən bir varlıqdır?
İkincisi, həll yolu demək olar ki, komikdir – oranqutan. Bəli, meymun. İlk oxuyanda mən də düşündüm: “Nə? Bütün bu atmosfer, bu qan, bu qorxu – bir heyvan üzündən?” Amma Poenun dəhşəti məhz burdadır: insan ağlı ən qeyri-insani şiddəti belə izah etməyə çalışanda, bəzən ən sadə, ən heyvani həqiqəti görmür. Qatil meymun olduğu üçün hekayə zəifləmir, əksinə, güclənir – çünki Poe bizə göstərir ki, cinayət o qədər dərin sirr deyil, sadəcə biz mürəkkəb düşünməyə öyrəşmişik.
Üçüncüsü, məncə hekayənin əsl qəhrəmanı Dupin deyil, oxucudur. Poe bizi hər addımda yanıldır. Biz də polis kimi düşünürük: “Bunu ancaq dəli edə bilər”, “Bunu ancaq qaçaq məhbus edə bilər”. Dupin isə sakitcə jurnalda bir sətri oxuyur – “çox qəribə səs, qətiyyən insan səsi deyil” – və bunu təhlil edir. Məni ən çox heyran edən də budur: Poe detektivə fövqəltəbii bacarıq vermir, sadəcə diqqət yetirmək qabiliyyəti bəxş edir.
Bəziləri deyir ki, oranqutanın qaçması, bıçağı qapma səhnəsi çox təsadüfi və süni. Ola bilər. Amma mən düşünürəm ki, Poe qəsdən elə edib – həyatda ən böyük cinayətlər bəzən ən axmaq təsadüflərdən doğur. Və bu, hekayəni daha real edir. Yoxsa hər cinayətdə mükəmməl plan, motiv və şübhəli olmalıdır?
Mən bu hekayəni sevirəm, çünki o, mənim beynimi tərsinə işlədir. Poe mənə deyir: “Dostum, sirri həll etmək üçün dahi olmaq lazım deyil – sadəcə başqalarının görmədiyini görmək kifayətdir”. Və bəlkə də, buna görə hələ 1841-ci ildə yazılmış bu qısa hekayə bu gün də bütün detektiv filmlərin, romanların və serialların atası sayılır.
Yox, sizcə, oranqutan olmasaydı, mən bu hekayəni bu qədər xatırlayardım? Şübhəliyəm.
12 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.