Dante’nin İlahi Komedya üçlemesinin en büyük problemi bana göre şu: eser, cehennemde insan doğasını acımasızca teşhir ederken çok güçlü; ama cennete çıktığında giderek soyut bir teoloji gösterisine dönüşüyor. Özellikle dine mesafeli biri için bu bölümün yorucu gelmesi çok normal. Çünkü “Cennet”, günahın dramatik ağırlığını değil, kusursuz düzen fikrini anlatmaya çalışıyor. Fakat kusursuz düzen edebiyatta çoğu zaman dramatik olarak ölüdür.
Cehennem kısmında herkesin bir hikâyesi, arzusu, saplantısı vardır. İnsanlar çırpınır, öfkelenir, ağlar, kendilerini savunur. Yani canlıdırlar. Ama “Cennet”te karakterler giderek birey olmaktan çıkıp birer teolojik prensibe dönüşür. Azizler konuşur ama çoğu zaman insan gibi değil, dogmanın ağızları gibi konuşurlar. Dante’nin amacı burada zaten psikolojik gerçekçilik değildir; kozmik hakikati kurmaktır. Sorun şu ki modern okur için bu hakikat hissi çoğu yerde bürokratik bir metafiziğe benziyor.
Özellikle Hristiyan kozmolojisinin katmanlı yapısı - melek hiyerarşileri, gezegen küreleri, kutsallık dereceleri, ilahi ışığın farklı yoğunlukları - bugünün zihninde çoğu zaman “derin” değil “fazladan karmaşık” hissettiriyor. Çünkü sistem sürekli genişliyor ama varoluşsal yoğunluk aynı oranda artmıyor. Bir noktadan sonra Dante’nin cenneti, ruhsal deneyimden çok devasa bir ortaçağ bilgi mimarisine dönüşüyor. İnsan “tamam ama bütün bunlar neden gerekli?” diye düşünüyor.
Burada önemli olan şu: Bu karmaşa aslında keyfi değil. Ortaçağ insanı için evrenin anlaşılır ve matematiksel bir düzene sahip olması güven vericiydi. Dante’nin cenneti biraz da kaosa karşı kurulmuş kozmik bir savunma hattı gibi çalışıyor. Evrenin her parçası yerli yerinde, herkes ait olduğu yörüngede, her ruh anlamlı bir düzenin içinde. Modern insanın bunu sıkıcı bulmasının sebebi belki de artık “düzen”e değil, “çatlak”lara daha fazla ilgi duymamız.
Yine de bence “Cennet” tamamen başarısız değil. Gücü hikâyesinde değil, bazen ulaştığı soyut görkemde ortaya çıkıyor. Dante bazı sahnelerde insan dilinin yetersizliğini gerçekten hissettiriyor. Özellikle Tanrı’yı tarif etmeye çalışırken ortaya çıkan o sürekli başarısızlık hissi etkileyici. Çünkü Dante aslında şunu kabul ediyor: Nihai hakikat anlatılamaz. Bu anlarda eser dogmatik olmaktan çıkıp metafizik bir baş dönmesine dönüşüyor.
Ama dürüst olmak gerekirse, dine uzak bir okur için “Cennet” büyük ölçüde entelektüel bir sabır testi gibi çalışabiliyor. Cehennemdeki karanlık insanlık hali daha sahici gelirken, cennetteki kusursuzluk steril hissedebiliyor. Belki de paradoks şu: Dante insanı en iyi günah içinde yazıyor. Kurtuluşta değil.
·
94 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.