Berna Moran’ın ilk kez 1972 yılında yayımlanan "Edebiyat Kuramları ve Eleştiri" adlı eseri, Türkiye’de edebi eleştirinin ve kuramsal arka planın akademik bir temele oturmasını sağlayan gerçek bir klasiktir. Karmaşık Batı teorilerini inanılmaz derecede duru, anlaşılır ve organize bir dille aktarması, bu kitabı edebiyat öğrencileri ve araştırmacıları için hâlâ bir numaralı başvuru kaynağı.
Berna Moran, yüzyıllar boyunca ortaya atılmış düzinelerce edebi kuramı ve eleştiri yöntemini akıl karışıklığına yer vermeyecek bir formülle sınıflandırır. Sanat olayını meydana getiren dört ana unsuru (Dış Dünya, Sanatçı, Eser, Okur) merkeze alır ve kuramları bu unsurlara olan yakınlıklarına göre ayırır:
I. Kısım: Dış Dünyaya Dönük Kuramlar (Yansıtma)
Moran, Batı düşüncesinin temeli olan mimesis (taklit/yansıtma) kavramıyla başlar.
Platon'un dışlayıcı tavrı: Platon'a göre bu dünya zaten ideaların bir kopyasıdır, sanatçı ise kopyanın kopyasını yaparak bizi hakikatten uzaklaştırır.
Aristoteles'in yapıcı tavrı: Aristoteles ise sanatın olanı değil, "olabilir olanı" (tümeli/özü) yansıttığını söyleyerek sanata itibarını iade eder.
Modern Dönem: Bölüm, Marksist estetik ve Toplumcu Gerçekçilik akımlarıyla son bulur. Sanatın toplumsal sınıfları ve tarihi gerçekliği yansıtma gücü irdelenir.
II. Kısım: Sanatçıya Dönük Kuramlar (Anlatımcılık)
1 yüzyıl Romantizmi ile birlikte ayna yerini "lambaya" bırakır. Sanatçı artık dış dünyayı yansıtan pasif bir varlık değil, içindeki ışığı (duyguyu) dışarı saçan bir yaratıcıdır. Moran burada sadece Romantikleri değil, yazarın bilinçaltını deşen Psikanalitik Eleştiri yöntemini de derinlemesine inceler.
III. Kısım: Esere Dönük Kuramlar (Biçimcilik ve Metin Merkezli Eleştiri)
Berna Moran’ın kendi eleştiri pratiğinde de en çok ağırlık verdiği ve değer bulduğu kısımdır. Yeni Eleştiri (New Criticism) ve Rus Biçimciliği üzerinde durur. Bu kuramlara göre yazarın ne demek istediği ya da dönemin tarihi şartları önemli değildir; önemli olan metnin kendi içindeki tutarlılığı, dilsel oyunları, ironileri ve estetik yapısıdır.
IV. Kısım: Okura Dönük Kuramlar
1 yüzyılın ikinci yarısında parlayan Alımlama Estetiği (Reception Theory) ele alınır. Eser, okur tarafından okunmadığı sürece sadece bir kağıt yığınıdır. Anlam, metindeki boşlukların okur tarafından doldurulmasıyla inşa edilir.
3. Kitabın Edebi Değeri ve Eleştirel İncelemesi
"Hayatla sarmaş dolaş edebiyat eserlerinin sadece yapısını dikkate almak ve hayat değerlerine gözümüzü yummak kısır bir yöntemle yetinmek olur." — Berna Moran
Berna Moran’ı sadece bir teorisyen değil, büyük bir eleştirmen yapan şey çoğulcu ve dengeli bakış açısıdır. Kitabın genelinde şu eleştirel süzgeç dikkat çeker:
Dogmatizm Karşıtlığı: Moran, tek bir eleştiri yönteminin bir eseri bütünüyle açıklamaya yetmeyeceğini savunur. Sadece biçime odaklanan bir yaklaşımı "kısır", sadece ideolojiye/topluma odaklanan bir yaklaşımı ise "estetikten uzak" bulur.
Entegrasyon Başarısı: Ona göre iyi bir eleştirmen, eserin yapısını (biçimini) incelerken onun toplumsal ve insani değerlerini (içeriğini) de göz ardı etmemelidir.
·
26 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.