"İNSAN NASIL KAYBEDER"
"Gazali'nin ilerlemeci olmak zorunda olmamasının belki de en temel nedeni şudur: O, tarihi bir yarış olarak görmez. Geçmişi aşılması gereken bir yük değil, anlaşılması gereken bir birikim olarak okur. Ama bu birikimi de sorgulamaktan geri durmaz. Ne geçmişe teslim olur ne geleceği putlaştırır. Bu ara duruş, ne ilerlemeci ne gerici etiketine rahatça oturur."
Kaybetmek deyince aklımıza ne gelir? Zaman, imkân, statü, para… Oysa asıl kaybedilen şey bunların hiçbiri değildir. İnsanın kaybettiği şey, insanın kendisidir.
Ve bu kaybediş, sandığımız gibi büyük bir çöküşle, açık bir inkârla, bir anda olmaz. Hayır. Çok daha sinsi bir yolu vardır:
Küçük gevşemelerle, makul gerekçelerle, yavaş yavaş.
İnsanın kendini rahatlatma stratejileri şaşırtıcı derecede yaratıcıdır. Bunların en sinsisi belki de şudur: “Benden daha kötü durumda olanlar da var.” Bu cümle kulağa tevazu gibi gelir, oysa çoğu zaman içi boş bir tesellidir.
Gazali bunu yüzyıllar önce şöyle ifade etmiş: “Kendisinden aşağı olana bakıp rahatlayan kimse, hakikatte yükselmemiştir.”
Neden mi? Çünkü gerçek yükseliş, başkasının düşüklüğüyle değil, kendi eksikliğinle yüzleşmekle başlar.
Gazali’yi bugün hâlâ konuşuyor olmamız tesadüf değil. Onu önemli kılan, insanın kendini aldatma biçimlerini bu kadar açık görebilmesidir. Bugün bilgiye her zamankinden daha kolay ulaşıyoruz. İslami içerikler, vaazlar, kitaplar, podcast’ler… Parmak ucumuzda. Fakat Gazali’nin uyarısı şu: Bilgi insanı daha uyanık ve sorumlu bir hayata taşır mı, yoksa ona sahte bir güven mi verir?
Çoğu zaman ikincisi oluyor. Öğrendikçe rahatlıyor, okudukça tatmin oluyor ama hayatımızda hiçbir şey değişmiyor.
Gazali’nin en çarpıcı tespitlerinden biri şu: İnsan, doğru kavramlarla bile kendini aldatabilir.
“İyi niyetliyim” deriz. “Niyetim halis” deriz. Ve bu sözler çoğu zaman eylemsizliğimizin, ertelememizin, sorumluluktan kaçışımızın meşru zemini haline gelir. İyi niyet, bir kalkana dönüşüverir. Ve o kalkanın ardında, hiçbir şey yapmadan “iyi insan” olarak kalmanın konforuna sığınırız.
Oysa Gazali için asıl mesele, kavramların doğruluğu değil; insanın onlarla kurduğu ilişkinin nasıl bozulabildiğidir.
Kaygı, erteleme, alışkanlıkların dinleşmesi, duanın ve ibadetin içinin boşalması… Tüm bu modern meseleler, Gazali’nin asırlar önce işaret ettiği bozulma noktalarıyla şaşırtıcı bir benzerlik taşıyor.
Gazali’yi sloganlara sıkıştırmadan, romantize etmeden, ama onu bugüne yabancılaştırmadan okumak… Belki de asıl ihtiyacımız olan şey bu.
Peki ne yapmalı? Gazali’nin cevabı net değildir, çünkü net cevaplar çoğu zaman kendimizi kandırmanın yeni bir yoluna dönüşür. Ama şu soruyu sormak bile bir başlangıç:
Ben şu an kendimi hangi rahatlatıcı hikâyeyle teselli ediyorum? Ve bu hikâye beni gerçekten yükseltiyor mu, yoksa sadece olduğum yerde kalmama izin mi veriyor? Çünkü kendinden aşağıya bakarak rahatlayan, aslında hiç yerinden oynamamıştır.
Bir sabah uyanırsın ve fark edersin: Eskiden titizlikle yaptığın bir şeyi artık savsaklıyorsundur. Eskiden önem verdiğin bir değer, zamanla alışkanlığa dönüşmüştür. Eskiden içten hissettiğin bir duygu, artık sadece söylediğin bir cümledir.
Bu fark ediş anı, işte asıl yıkımdır. Çünkü kaybettiğini anladığında, çoğu zaman iş işten çoktan geçmiştir. Ve bu yüzleşme, insanın tamamlanmış yıkımı ile sonuçlanır.
Gazali’nin bütün uyarıları tam da bu noktaya işaret eder: Büyük günahlardan çok, küçük ihmallerin birikiminden kork. Açık inkârdan çok, “makul” görünen bahanelerin ardına sığınmaktan kork.
Gazali, yaşadığı dönemde de sonrasında da çok tartışıldı. Kimileri onu gericilikle suçladı, kimileri felsefeye düşman olmakla, kimileri içe kapanışı temsil etmekle. Oysa bu suçlamaların çoğu, Gazali’yi derinlemesine okumaktan çok, onu belirli kalıplara sıkıştırma çabasıydı.
Gerici mi? Hayır, sorgulayıcıydı.
Felsefe düşmanı mı? Hayır, felsefenin her şeyi açıklayabileceği iddiasına karşıydı.
İçe kapanık mı? Hayır, dünyayla kurduğumuz yüzeysel ilişkiyi yeniden düşünmeyi teklif ediyordu.
Bu haksız ithamların ve indirgemelerin neden sorunlu olduğunu anlamak, Gazali’yi anlamanın ilk adımıdır.
Gazali’yi yanlış anlamamak gerekir. O, ilmi terk etmez, asla. Bilginin değersiz olduğunu söylemez. Ama ilmin merkeze yerleştiği biçimi sorgular. Yani bilginin “otomatik olarak iyiye götürdüğü” inancını kırar. Bugün ne kadar çok okuduğumuz, ne kadar çok içerik tükettiğimizle övünüyoruz. Peki bu bizi daha vicdanlı, daha uyanık, daha sorumlu biri yapıyor mu? Çoğu zaman hayır. Sadece daha çok bilgili, ama aynı oranda eylemsiz kalıyoruz.
Gazali aklı da reddetmez. Fakat aklın her alanda hüküm verme iddiasını sınırlar. Bugün aklımızla her şeyi çözebileceğimizi sanıyoruz. Oysa akıl, bir yerden sonra kendini haklı çıkarmanın aracına dönüşebiliyor. Gazali’nin yaptığı şey, dünyayı terk etmek değil; dünya ile kurulan ilişkiyi yeniden düşünmek.
Gazali ilerlemeye karşı çıkmaz. Fakat ilerleme adı altında oluşan körlüğe itiraz eder. Bugün “daha fazla”ya sahip olmayı, “daha hızlı” olmayı, “daha çok” tüketmeyi ilerleme sanıyoruz. Oysa Gazali’nin sorusu bambaşka: “Neyi biliyoruz ve bu bizi neye dönüştürüyor?”
Bu soru, tüm sloganların, tüm cevapların, tüm hazır reçetelerin önüne geçer. Çünkü mesele ne bildiğin değil, bildiğinin seni nereye götürdüğüdür.
Bazı kitaplar vardır, okuduktan sonra “Bu kitap bana bir şey kattı” dersiniz. Bazıları vardır, bilgi verir, akılda kalır. Ama çok nadir kitaplar vardır ki, onları okurken aslında siz kendinizi okursunuz. Sayfalar çevrildikçe dışarıdaki bir düşünürü değil, içinizde susturduğunuz yerleri dinlersiniz.
İnsan Nasıl Kaybeder... Bir düşünürü okumaktan çok, insanın kendi içindeki eksilmelerle yüzleşmesine benziyordu her şey. Uzun bir iç hesaplaşma. Kendi sesini duyduğun, ama çoğu zaman duymaktan kaçtığın o derin sessizlikte geçen bir yolculuk.
Kitapla Kalın.
·
49 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.