İnsanın en tehlikeli hapishanesi bazen kapısında kilit olan değil, içinde gayet uslu yaşadığı yerdir. Gündüz Vassaf’ın Cehenneme Övgü kitabı bende en çok bu hissi bıraktı. Başlığı ilk bakışta kışkırtıcı duruyor; cehenneme niye övgü? Ama okudukça mesele başka bir yere açılıyor. Vassaf sanki bize şunu söylüyor: Asıl korkulacak şey karanlık, kaos, itaatsizlik değil belki de; herkesin aynı biçimde düşündüğü, aynı biçimde sustuğu, aynı biçimde “normal” olduğu o pürüzsüz düzen.
Bu kitap bir roman değil ama garip şekilde insan kendini sürekli metnin içinde yakalıyor. Ailede, okulda, işte, devlette, sokakta, ilişkilerde… Hep bir hizaya sokulma hâli var. Daha kötüsü, çoğu zaman bunu bize dışarıdan biri yapmadan biz kendimize yapıyoruz. “Ayıp olur”, “fazla konuşma”, “normal davran”, “herkes gibi ol” cümleleri insanın içine küçük küçük yerleşiyor. Okurken şunu düşündüm: Biz özgürlüğü çok büyük yerlerde arıyoruz ama belki de önce gündelik hayattaki o küçük teslimiyetlere bakmamız gerekiyor.
Benim için kitabın en güçlü tarafı da burasıydı. Totalitarizmi sadece büyük rejimlerin, üniformaların, sert ideolojilerin meselesi gibi bırakmıyor; evin içine, okula, aşka, akıl sağlığına, gündelik davranışlarımıza kadar indiriyor. Bu tarafını sevdim. Çünkü insan kitabı okurken sadece “sistem kötü” deyip işin içinden çıkamıyor. Vassaf dönüp sana da bakıyor. Sen nerede küçük bir iktidara dönüşüyorsun? Nerede başkasını hizaya sokuyorsun? Nerede kendi içindeki bekçiye fazla yetki veriyorsun?
Yine de kitabı okurken her fikrine başımı salladım diyemem. Yer yer fazla kesin konuşuyor gibi geldi. Bazı düşünceler çok iyi açılıyor, bazıları ise biraz daha derinleşmeden başka bir yere geçiyor. Hatta kimi yerde “tamam, bunu da totaliter yapmayalım artık” dediğim oldu. Ama şunu da kabul ediyorum: Belki de bu itirazımın bir kısmı rahatımın bozulmasından. Çünkü Vassaf’ın dili tam da bunu yapıyor; sakince anlatayım, kimse incinmesin derdinde değil. Biraz dürtüyor, biraz kışkırtıyor, biraz da insanın kendi “normal”ine şüphe düşürüyor.
Cehenneme Övgü, düzenle fazla barışık olmayanlara, özgürlük meselesini sadece sloganlarda değil gündelik hayatın küçük alışkanlıklarında da arayanlara daha çok gider. Hafif ve rahatlatıcı bir kitap değil; ama insanın zihnine iyi gelen türden bir huzursuzluğu var. Benim için kitabın bıraktığı en güçlü soru şu oldu: Gerçekten özgür müyüm, yoksa özgürlük diye bana öğretilmiş bir davranışı mı tekrar ediyorum?
Keyifli okumalar.
·
17 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.